Opracowanie:
mgr inż. Agnieszka Kuczewska, technolog żywności
lek. med. Tomasz Jastrzębski

Niedożywienie związane z hospitalizacją

Prawidłowe odżywianie, dostosowane do sytuacji metabolicznej i klinicznej pacjenta stanowi bardzo ważny, ale wciąż niedoceniany element leczenia chorych. Wielu pacjentów przebywających w szpitalu nie otrzymuje odpowiedniej, wyrównującej niedobory składników odżywczych diety, co wiąże się z dalszą utrata masy ciała i może prowadzić do wydłużenia okresu rekonwalescencji. Sytuacja taka jest niekorzystna dla pacjenta nie tylko ze względu na wydłużenie czasu pobytu w szpitalu, lecz także może mieć poważny wpływ na obniżenie efektywności leczenia.
Podstawową przyczyną niedożywienia w przypadku hospitalizacji jest choroba, i jej konsekwencje. U wielu pacjentów np. cierpiących na poważne choroby nerek, wątroby, serca i zaburzenia neurologiczne może wystąpić zmniejszenie apetytu, trudności z przyjmowaniem, przeżuwaniem i połykaniem pokarmów. Ponadto trudności w przyjmowaniu pokarmu mogą być wywołane przez osłabienie mięśni czyli ograniczenie ruchomości i samodzielności pacjenta oraz kłopoty z oddychaniem.
Innymi niż sama choroba przyczynami niedożywienia szpitalnego jest niezbilansowana pod względem składników odżywczych dieta szpitalna i nieelastyczny czas podawania posiłków. Sztywne godziny posiłków powodują głodzenie tych, którzy w tym czasie przechodzą badania diagnostyczne. Poza tym "administracyjny" porządek podawania posiłków powoduje, że między 18.00 (kolacja) a 8.00 (śniadanie) pacjent jest poddany urzędowej głodówce. Chorzy próbują uzupełniać niedobory indywidualnie, spożywając produkty dokupowane bądź przygotowywane przez ich rodziny. Jednak takie niekontrolowane źródło składników odżywczych dodatkowo zakłóca żywieniowy bilans, co nie sprzyja szybkiemu powrotowi do zdrowia.
Sam fakt przebywania w szpitalu dodatkowo sprawia, ze wielu pacjentów traci zainteresowanie jedzeniem. Często z tego powodu całe porcje posiłków wracają do kuchni.

Kolejną przyczyna niedożywienia jest nierozumienie ze strony personelu roli prawidłowego odżywiania chorych w procesie zdrowienia. Brak świadomości wagi problemu niedożywienia i lekceważenie jego symptomów wpływa niekorzystnie na wyniki leczenia, powodując wzrost częstości zakażeń, upośledzając gojenie się ran operacyjnych, zwiększając częstość powikłań oraz w skrajnych przypadkach śmiertelność. Oprócz tego przedłuża okres pobytu pacjenta w szpitalu, zwiększa koszty jego leczenia i wydłuża okres rekonwalescencji.

Do osób, u których w pierwszej kolejności podejrzewa się możliwość wystąpienia niedożywienia należą:

• Chorzy ze znaczną nadwagą lub niedowagą (+/- 20 % właściwej masy ciała)
• Chorzy, którzy stracili 10% masy ciała w ciągu 2-4 miesięcy przed przyjęciem do szpitala
• Chorzy ze zwiększoną utratą substancji odżywczych
• Chorzy przyjmujący leki zmniejszające łaknienie
• Chorzy uzależnieni od leków, alkoholu, narkotyków, zarażeni wirusem HIV
• Chorzy głodzeni podczas wykonywania badań diagnostycznych
• Chorzy po urazach, infekcjach, z wysoką gorączką
• Chorzy przyjmujący dożylnie płyny dłużej niż 10 dni

Skutki niedożywienia szpitalnego dodatkowo potęgowane są przez niewłaściwy tryb życia i odżywiania się pacjentów poza okresem leczenia szpitalnego.

Niedożywienie w szczególny sposób dotyka osoby cierpiące na choroby onkologiczne, neurologiczne oraz przechodzące leczenie operacyjne.

Niedożywienie w chorobach onkologicznych

Choroba nowotworowa jest jednym z największych problemów naszych czasów. Osoba chora przeżywa ból, zarówno fizyczny, jak i psychiczny. Taki stan powoduje apatię, zniechęcenie oraz utratę sił i chęci do walki z chorobą. Przewlekła choroba oraz towarzysząca jej często niechęć do jedzenia powodują zużywanie zgromadzonych w ustroju rezerw energetycznych. W efekcie dochodzi do ogólnego osłabienia, a często nawet wyniszczenia organizmu, co bardzo obniża odporność osoby chorej i ujemnie wpływa na efekty leczenia. Obciążające organizm leczenie choroby nowotworowej nie powinno spychać prawidłowego żywienia na drugi plan. Zarówno lekarze jak i sami pacjenci często nie doceniają istotnego wpływu prawidłowej diety na przebieg choroby i ogólny stan pacjenta. Prawidłowy stan odżywienia jest jednym z warunków powodzenia w walce z nowotworem. Rezerwy energetyczne organizmu człowieka są ograniczone i nie uzupełni ich samo podawanie preparatów witaminowych. Należy zadbać o to, aby chory otrzymywał również wystarczającą ilość energii i składników odżywczych w odpowiednich proporcjach.
Niedożywienie w chorobach nowotworowych może wystąpić szczególnie, jeśli pacjenci:

• spożywają mniej pokarmów niż przed ujawnieniem się choroby,
• mają trudności z połykaniem pokarmów stałych,
• są w trakcie lub przygotowują się do zabiegów diagnostycznych oraz radio- i chemioterapii

Według różnych statystyk 5-23% chorych na nowotwory umiera z głodu, a nie z powodu choroby podstawowej.

Niedożywienie w stanach okołooperacyjnych

Jak wiadomo istnieje odwrotnie proporcjonalna zależność pomiędzy stanem odżywienia chorych w okresie przedoperacyjnym a chorobowością i śmiertelnością pooperacyjną. Jednak choć ta statystyczna zależność jest obserwowana tylko w przypadkach znacznego stopnia niedożywienia u chorych po rozległych operacjach zwłaszcza na przewodzie pokarmowym, to istnieje przekonanie, że wyniki leczenia pooperacyjnego można poprawić poprzez poprawę stanu odżywienia chorych jeszcze w okresie przedoperacyjnym.
U około 30-50% ogółu chorych chirurgicznych poddawanych leczeniu operacyjnemu stwierdza się różnego stopnia niedożywienie, które w przebiegu katabolizmu pooperacyjnego ulega pogłębieniu. Znane są powszechnie następstwa niedoboru białka ustrojowego takie jak: upośledzenie gojenia ran, osłabienie odporności, a także niewydolność wielonarządowa, w konsekwencji prowadzące do wzrostu odsetka powikłań i śmiertelności pooperacyjnej. Dlatego też bardzo ważne jest zastosowanie odpowiedniej diety.
Leczenie żywieniowe drogą doustną lub przez zgłębnik powinno być prowadzone co najmniej do czasu, gdy chory jest w stanie spożyć drogą naturalną pokarm w ilości pokrywającej do 60% zapotrzebowania, co ma miejsce zwykle 10-15 dni po rozległych operacjach brzusznych.

Niedożywienie a rekonwalescencja

Określenie "rekonwalescencja" oznacza stopniowy powrót do zdrowia po ostrej chorobie, po wypadku lub zabiegu chirurgicznym. Podczas rekonwalescencji organizm, mimo zwycięstwa nad chorobą, nie osiągnął jeszcze całkowitej równowagi.

Bardzo często w czasie rekonwalescencji stwierdza się osłabienie organizmu. Spowodowane jest ono przebiegiem samej choroby, jej leczeniem i związanym z nią stresem, brakiem ruchu lub zupełnym unieruchomieniem, przebyciem zabiegów chirurgicznych, urazem, infekcjami czy przewlekłym stosowaniem leków. Ponadto pacjent w czasie choroby i rekonwalescencji często nie ma apetytu lub spożywa mniej pokarmu z powodu koniecznych ograniczeń dietetycznych. Również leki mogą wpływać na odczucia smakowe, powodować nudności i niechęć do jedzenia. Efektem tego jest osłabienie, niedożywienie, a nawet wyniszczenie organizmu.

Niedożywiony, osłabiony organizm gorzej reaguje na leczenie, zaburzone jest wchłaniane i działanie leków. Taki stan z kolei obniża odporność rekonwalescenta i znacznie wydłuża czas powrotu do zdrowia.
Żywienie podczas rekonwalescencji powinno być tak skomponowane, aby dostarczać organizmowi składników odżywczych niezbędnych dla zaspokojenia potrzeb metabolicznych organizmu oraz energii potrzebnej do utrzymania lub – w przypadku utraty wagi w wyniku choroby – do szybkiego przywrócenia prawidłowego ciężaru ciała.

W okresie rekonwalescencji dieta powinna być bogata w składniki odżywcze, a przy tym nie powinna stanowić obciążenia dla organizmu, dlatego pacjentom zaleca się:

• dietę lekkostrawną, czyli z wykluczeniem potraw tłustych, smażonych, marynowanych i ostro przyprawionych,
• zmniejszenie jednorazowych porcji pożywienia i jednoczesne zwiększenie częstotliwości posiłków,
• w wielu przypadkach - spożywanie diety o konsystencji płynnej lub papkowatej.

Ze względu na często występujący brak apetytu, w niewielkiej objętości posiłku należy dostarczyć dużo energii oraz pełnowartościowego białka, węglowodanów, tłuszczów, składników mineralnych i witamin.

Niedożywienie u osób w wieku podeszłym

Wraz z wiekiem przybywa dolegliwości, wzrasta też ryzyko rozwoju różnych chorób. Rozwojowi chorób dodatkowo sprzyja niedożywienie. Każda ostra choroba osób w wieku podeszłym może mieć bardziej skomplikowany przebieg niż u osób młodych. Dlatego w trakcie badań należy zwrócić szczególną uwagę na to, czy u pacjenta zauważalne są symptomy niedożywienia. Jest to istotne również dlatego, że część objawów niedożywienia podobna jest do fizjologicznych objawów starości, min. zwiotczenie i suchość skóry, zwiotczenie mięśni, łamliwość włosów. Przyczyną niedożywienia osób w wieku podeszłym jest także mniejszy apetyt, jak również to że ze względu na problemy z samodzielnym przygotowaniem posiłków i ich spożywaniem nie są one w stanie jeść tego wszystkiego, co jadały wcześniej. Dodatkowo przyjmowanie leków może powodować hamowanie wchłaniania różnych składników odżywczych, co w długim okresie powoduje stały ich niedobór i w konsekwencji niedożywienie.

Należy więc zwrócić szczególną uwagę na prawidłowe odżywianie osób starszych. Pomimo tego, że ilość kalorii potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania zmniejsza się wraz z wiekiem, proporcje składników odżywczych niezbędnych organizmowi pozostają podobne.

Seniorzy powinni zwracać również uwagę na ilość przyjmowanych płynów, ponieważ z wiekiem słabnie intensywność mózgowych sygnałów pragnienia. Dodatkowo, wraz ze zmniejszeniem się wydolności motorycznej jelit, konieczne jest przyjmowanie większej ilości płynów, co zapobiega częstemu problemowi osób starszych jakim są zaparcia.

Niedożywienie a anoreksja

Anoreksja pojawia się zazwyczaj jako skutek presji środków masowego przekazu dotyczącego ideałów kobiecej urody. Występuje najczęściej u dziewcząt, które są nadmiernie ambitne i wrażliwe, dążą do ideału, nie wyrażają swoich uczuć tłumiąc je w sobie i odczuwają lęk przed przyszłością. Pod presją otoczenia taka osoba rozpoczyna proces odchudzania. Proces ten początkowo przebiega normalnie. Osoba zmniejsza ilość przyjmowanych pokarmów, liczy kalorie, rozpoczyna intensywne ćwiczenia fizyczne. Dopiero później, na skutek ciągłego zmniejszania ilości pokarmu, występuje zanik uczucia głodu i bólu. Niejedzenie pokarmów samo w sobie przestaje wystarczać. Dodatkowo zdarza się, że osoba taka prowokuje wymioty oraz nadużywa środków przeczyszczających. Działania te powodują wiele zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu, m.in. kości ulegają odwapnieniu, zanika miesiączkowanie, występują zaburzenia wodno – elektrolitowe, zaburzenia gospodarki hormonalnej oraz wahania ciśnienia krwi.
Proces odchudzania często prowadzi niemal do całkowitego wyniszczenia organizmu, którego waga może obniżyć się do tego stopnia, że konieczne jest leczenie szpitalne w celu podtrzymania życia. Im później wprowadzi się leczenie, tym mniejsze są możliwości pokonania choroby.

Niedożywienie u dzieci

Z badań wynika, że dużą grupę rodziców niepokoi słaby apetyt ich dzieci lub preferowanie przez nie tylko określonych pokarmów. Często rodzice obawiają się, że to, co zjada dziecko, nie pokrywa w pełni zapotrzebowania na składniki odżywcze. Pomimo tego, że nie powinno się zmuszać dziecka do jedzenia, należy zadbać o to, aby jego dieta zaspokajała potrzeby żywieniowe odpowiednie dla wieku. Czasami może to być trudne przy podawaniu jedynie posiłków przygotowywanych w domu. Istnieje ryzyko niedostarczania młodemu organizmowi odpowiedniej ilości składników odżywczych. Ryzyko to zwiększa się wtedy, gdy dzieci w nadmiarze spożywają nie zawierające odpowiednich wartości odżywczych produkty (słodycze, chipsy, fast food, napoje gazowane itp.).

Niedożywieniem zagrożone są szczególnie:

• dzieci, które mają obniżone łaknienie i jedzą w niewystarczających ilościach (tzw. niejadki)
• dzieci osłabione, np. po przebytej chorobie lub w trakcie jej trwania:
  • chorób krótkotrwałych, takich jak grypa, zapalenie płuc, angina
  • chorób przewlekłych, takich jak choroba nowotworowa, muskowiscydoza, choroby układu nerwowego.

Tekst opublikowano dzięki uprzejmości firmy