Jesteś tutaj
Strona główna > Zdrowie > Słońce a skóra

Słońce a skóra

Promieniowanie słoneczne jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Ma korzystny wpływ na samopoczucie, aktywność fizyczną, pobudza wydzielanie wielu hormonów, umożliwia syntezę witamin z grupy D.

Umiejętne korzystanie ze słońca może być nie tylko źródłem przyjemności, ale także zdrowia. Należy jednak pamiętać, iż oprócz dobroczynnego działania, słońce może wywoływać też wiele objawów niepożądanych, niekiedy tragicznych dla organizmu.

Pierwsze obserwacje dotyczące szkodliwości działania słońca pochodzą z końca XIX wieku. Dopiero jednak moda na opalanie, która pojawiła się na początku lat sześćdziesiątych, spowodowała wzrost zainteresowania niepożądanymi efektami działania promieni słonecznych. Zaczęto opisywać coraz więcej zmian skórnych wynikających z ekspozycji na słońce. Pojawiły się informacje o reakcjach fototoksycznych i fotoalergicznych, powstających w trakcie stosowania niektórych leków i kosmetyków. W ostatnich latach opisano odległe skutki działania słońca na skórę w postaci przedwczesnego jej starzenia się oraz możliwości rozwoju stanów przedrakowych i nowotworów skóry. Coraz powszechniejsze wykorzystywanie w ostatnich latach sztucznych źródeł energii świetlnej, które stosuje się zarówno w celach leczniczych (fototerapia, fotochemioterapia), jak i kosmetycznych (solaria), przyczynia się do kumulowania w skórze niekorzystnych zjawisk fotobiologicznych i potęgowania ryzyka rozwoju objawów niepożądanych.

WPŁYW PROMIENIOWANIA ULTRAFIOLETOWEGO NA SKÓRĘ ZDROWĄ

Promieniowanie słoneczne jest promieniowaniem elektromagnetycznym, mieszczącym się w zakresie od 290 do 400 nm. Obejmuje ono promieniowanie podczerwone, światło widzialne oraz promieniowanie ultrafioletowe (UV). To ostatnie dzieli się na trzy główne zakresy o różnych efektach biologicznych:

  • UVC
  • UVB
  • UVA

UVC jest promieniowaniem o najkrótszej długości fali, tj. do 290 nm. Ma najwyższą energię, jest silnie rumieniotwórcze, ale jest prawie całkowicie pochłaniane przez warstwę ozonową atmosfery i w normalnych warunkach nie dociera na powierzchnię Ziemi.

Promieniowanie UVB o długości fali od 290 do 320 nm ma bardzo silne właściwości rumieniotwórcze, wzmaga syntezę barwnika skóry i jest odpowiedzialne za oparzenia skóry.

UVA jest promieniowaniem o długości 320-400 nm, jest mniej rumieniogenne, ale za to bardziej barwnikotwórcze od UVB. Ilość UVA docierająca do powierzchni ziemi jest znacznie większa niż UVB. Wysokie dawki UVA mogą wzmacniać odczyny rumieniowe i zwiększać niekorzystne efekty biologiczne promieniowania UVB.

Efekt działania promieniowania ultrafioletowego na skórę człowieka zależy od takich czynników jak: położenie geograficzne, zanieczyszczenie środowiska (zmniejszenie stężenia ozonu w stratosferze) oraz pora roku i dnia. Duże znaczenie odgrywa również zawód, tryb życia, wiek, a także sposób ubierania się. Skutki biologiczne działania promieniowania ultrafioletowego na skórę obserwuje się bezpośrednio i wkrótce po naświetlaniu, lub też mogą one być odległe w czasie.

Bezpośrednią odpowiedzią skóry na promieniowanie UV jest rumień, opalenizna i pogrubienie skóry. Najbardziej znanym, bezpośrednim efektem biologicznego działania promieni UV jest rumień posłoneczny. Należy podkreślić, iż każda postać rumienia jest oparzeniem, czyli zjawiskiem niekorzystnym dla skóry. Jak już wspomniano, w warunkach fizjologicznych rumień jest wynikiem działania głównie promieni UVB. Jednakże długie promienie UV w odpowiednio dużej dawce mogą wpływać na nasilenie reakcji rumieniowej, wywołanej przez promienie rumieniotwórcze.

Odległe niekorzystne zjawiska skumulowanego działania promieniowania słonecznego polegają na szybszym starzeniu się skóry i stymulacji rozwoju jej nowotworów. Długotrwała ekspozycja na UV może powodować wiele niekorzystnych zmian wyglądu skóry, jej struktury i funkcji. Całość tych zmian określa się jako starzenie skóry spowodowane światłem, czyli „photoaging”. Skóra narażona na przewlekłe działanie promieni słonecznych staje się szorstka, pogrubiała, nieelastyczna. Tworzą się głębokie zmarszczki i bruzdy oraz trwałe przebarwienia. Szczególnie nasilone zmiany związane z długotrwałą ekspozycją na światło słoneczne można zaobserwować w obrębie odsłoniętej skóry karku u ludzi, którzy ze względów zawodowych przebywają przez długi okres czasu na powietrzu (rolnicy, marynarze). Winę za proces posłonecznego starzenia się skóry przypisywano początkowo głównie promieniowaniu UVB. Obecnie uważa się że w procesie tym istotną rolę odgrywają również promienie UVA, które oddziałują nie tylko na komórki naskórka, ale wnikają też głębiej, docierają do skóry właściwej, powodując niekontrolowane modyfikacje w naskórku, uszkadzają włókna kolagenenowe w skórze właściwej oraz osłabiają mechanizmy odpornościowe.

Światło słoneczne odgrywa także zasadniczą rolę w rozwoju nowotworów skóry. Proces nowotworzenia jest z jednej strony wynikiem mutagennego działania UV na komórki naskórka, z drugiej ma związek ze swoistą immunosupresją, umożliwiającą progresję nowotworów. W tym miejscu należy również przypomnieć, że promieniowanie UV jest najsilniejszym aktywatorem wolnych rodników. Jednym z najbardziej niebezpiecznych działań tych cząsteczek jest destrukcja materiału genetycznego komórki. Efektem końcowym tej agresji może być mutagenność, a w efekcie powstanie nowotworu. Nie ma zgodności, czy w procesie tym istotniejszą rolę odgrywa długotrwała ekspozycja, czy ostre nasłonecznienia, prowadzące do oparzeń słonecznych. Wiadomo, że ostre oparzeniowe odczyny posłoneczne mogą prowokować występowanie w obrębie skóry znamion barwnikowych. Liczne znamiona barwnikowe są z kolei czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka złośliwego. Badania epidemiologiczne w populacji białej wskazują na stały wzrost zachorowań na czerniaka skóry. Chociaż trudno wykazać bezpośredni związek pomiędzy działaniem promieni UV a czerniakiem, obecnie powszechnie panuje pogląd, że istotnym czynnikiem ryzyka w tym nowotworze są oparzenia słoneczne, zwłaszcza we wczesnym dzieciństwie.

NADWRAŻLIWOŚĆ NA ŚWIATŁO SŁONECZNE

Opisane zjawiska obejmują bezpośrednie i odległe efekty biologiczne działania promieniowania słonecznego na skórę osób zdrowych. Należy również pamiętać, że istnieje stosunkowo duża grupa osób wykazujących wrodzoną lub nabytą nadwrażliwość na światło słoneczne. W wyniku tej nadwrażliwości mogą rozwijać się choroby skóry zwane fotodermatozami. Chociaż nie ma ścisłej klasyfikacji tych chorób, najczęściej dzieli się je na trzy grupy: idiopatyczne, wynikające z wrodzonej lub nabytej utraty właściwości ochronnych skóry przed promieniowaniem UV oraz związane z endogennymi (wewnątrzustrojowymi) lub egzogennymi (zewnętrznymi) czynnikami uczulającymi na światło.

Do grupy fotodermatoz idiopatycznych zalicza się przede wszystkim wielopostaciowe osutki świetlne, pokrzywkę słoneczną oraz zespół przetrwałych odczynów świetlnych.

Wśród schorzeń związanych z utratą właściwości ochronnych skóry przed światłem słonecznym należy wymienić skórę pergaminową i barwnikową, bielactwo oraz pelagrę.

Ostatnio wzrosła szczególnie liczba odczynów posłonecznych związanych z egzogennymi czynnikami uczulającymi na światło. Wiąże się to nie tylko z działaniem niektórych substancji zawartych w kosmetykach, rozpowszechnieniem roślin zawierających substancje światłouczulające, ale przede wszystkim z wprowadzeniem wielu nowych leków o różnym, często nieprzewidywalnym, niepożądanym działaniu. Reakcje związane z egzogennymi czynnikami światłouczulającymi powodowane są przez połączenie efektu działania zewnątrzpochodnych substancji mających zdolność absorbowania energii świetlnej oraz światła. Każdy z tych czynników, działając osobno, nie wywołałby nieprawidłowej reakcji. Zależnie od mechanizmu powstawania, odczyny te dzielą się na fototoksyczne i fotoalergiczne. Wśród leków wywołujących te reakcje znajdują się niektóre antybiotyki, sulfonamidy, leki obniżające ciśnienie, antyarytmiczne, moczopędne, przeciwpadaczkowe, jak również doustne środki antykoncepcyjne. Jako wynik tych reakcji dochodzi do różnie nasilonego stanu zapalnego skóry, niekiedy z długotrwale utrzymującymi się przebarwieniami.

Oprócz fotodermatoz, w których światło słoneczne jest głównym czynnikiem etiologicznym, istnieją choroby skóry zaostrzające się pod wpływem słońca. Do tej grupy należy przede wszystkim toczeń rumieniowaty. Nadwrażliwość na światło jest tu jednym z kryteriów rozpoznania. Z innych schorzeń dermatologicznych, w których obserwuje się nadwrażliwość na promienie ultrafioletowe, wymienić należy choroby pęcherzowe, trądzik różowaty, liszaj płaski, zapalenie skórno-mięśniowe, opryszczkę. W dermatozach takich jak łuszczyca czy atopowe zapalenie skóry istnieją duże różnice w reakcji na światło. U niektórych chorych występuje wybitna nadwrażliwość na słońce, u innych promieniowanie słoneczne wywiera korzystny wpływ.

NATURALNE MECHANIZMY OBRONNE

Podstawowym mechanizmem obrony organizmu człowieka przed promieniowaniem UV jest wytwarzanie barwnika zwanego melaniną. Melanina nadaje skórze barwę i decyduje o możliwości opalania. Pod względem chemicznym jest ona mieszaniną dwóch polimerów: brązowo-czarnej eumelaniny i czerwono-brunatnej feomelaniny. Melaniny są syntetyzowane w melanocytach tworząc skupiska zwane melanosomami. Melanocyty umiejscowione są w warstwie podstawnej naskórka i za pomocą specjalnych wypustek przekazują melanosomy do otaczających je keratynocytów. Wielkość i ilość melanocytów, ich rozmieszczenie w różnych warstwach naskórka, a także stosunek zawartości poszczególnych polimerów są zależne od rasy człowieka i czynników genetycznych. Melanina jest unikalnym związkiem absorbującym promieniowanie zarówno UVB, UVA oraz w paśmie światła widzialnego. Gromadzi się w komórce docelowej, pomiędzy jądrem, a powierzchnią zwróconą do światła, chroniąc DNA przed uszkodzeniami świetlnymi. Do innych mechanizmów chroniących skórę przed UV należą również komórki warstwy rogowej naskórka, odbijające część światła i absorbujące je bez szkody dla skóry. Ważną rolę odgrywa również warstwa lipidowa na powierzchni naskórka, absorbująca światło słoneczne w całym spektrum oraz kwas transurokainowy, znajdujący się w naskórku i w pocie.

ZEWNĘTRZNE ŚRODKI CHRONIĄCE PRZED ŚWIATŁEM (ZSC)

Naturalne mechanizmy obronne skóry mogą okazać się niewystarczające przy intensywnym promieniowaniu słonecznym lub długiej ekspozycji na słońce, szczególnie u osób o jasnej karnacji. Konieczne staje się wówczas stosowanie zewnętrznych środków chroniących przed światłem (ZSC). Są to preparaty zawierające w swoim składzie filtry zmniejszające niekorzystne skutki działania promieni ultrafioletowych. Obecnie w różnych krajach stosuje się kilkadziesiąt substancji, które uznawane są za filtry przeciwsłoneczne. Wyróżnia się filtry chemiczne, mające zdolność absorbcji promieni UV oraz filtry fizyczne, chroniące skórę na skutek odbijania i rozpraszania tych promieni. Poszczególne filtry charakteryzują się nieco odmiennymi własnościami ochronnymi.

W grupie filtrów chemicznych znajdują się różne związki chemiczne. Najpopularniejsze na rynku są pochodnymi kwasu paraaminobenzoesowego (PABA), kwasu cynamonowego, kwasu salicylowego, związków terpenowych, benzofenonu. Wadą filtrów chemicznych jest ich niezbyt dobra tolerancja przez skórę i niewielka ilość preparatów pochłaniających promieniowanie UVA.

Filtry fizyczne to przede wszystkim tlenek i dwutlenek tytanu oraz cynku. Znaczenie tych związków, jako środków promieniochronnych wzrosło wraz z opracowaniem technologii ich produkcji w postaci mikropigmentów. Dzięki zastosowanej technice uniknięto nieprzyjemnego efektu białego zabarwienia w świetle widzialnym tych od dawna znanych w kosmetyce barwników, a uzyskano szerokopasmowe (obejmujące swym działaniem UVA i UVB) i dobrze tolerowane przez skórę filtry.

Współczesne silne preparaty chroniące przed światłem zawierają z reguły mieszaninę kilku filtrów chemicznych oraz filtr fizyczny. Ma to na celu zwiększenie spektrum ochronnego danego preparatu. Zadaniem preparatów zawierających system filtrów chroniących przed promieniami UV jest zapobieganie oparzeniom słonecznym. Siłę działania preparatu chroniącego przed promieniowaniem UV określa się międzynarodowym wskaźnikiem SPF (sun protective factor). SPF wskazuje, o ile dłużej możemy przebywać na słońcu po zastosowaniu danego preparatu do momentu wystąpienia rumienia skóry, w porównaniu do analogicznego czasu pobytu na nim bez ochrony skóry.

TYP SKÓRY A FOTOPROTEKCJA

Rodzaj użytego preparatu zależy przede wszystkim od typu skóry. W oparciu o reakcję skóry w czasie pierwszych 30 minut ekspozycji na promieniowanie słoneczne w okresie letnim i w klimacie umiarkowanym wyróżnia się IV typy skóry (fototyp skóry według Fitzpatricka).

W typie I skóra łatwo ulega poparzeniu, nigdy się nie opala. Typ II łatwo ulega poparzeniu, trudno się opala. W typie III skóra jest dość oporna na oparzenia, łatwo ulega pigmentacji. Fototyp IV nie ulega poparzeniu, zawsze dobrze się opala.

Niektórzy autorzy rozszerzają ten podział o dwa dodatkowe typy skóry charakterystyczne dla pewnych grup etnicznych. Typ V mają rasy mongoidalne, Indianie, Arabowie, natomiast typ VI występuje u rasy czarnej.

Ze względu na różnorodność fototypów skóry, konieczny jest szeroki asortyment produktów o różnych współczynnikach ochrony przeciwsłonecznej. Każdy powinien dobrać sobie preparaty odpowiednie do indywidualnego typu i stanu skóry oraz dopasować je do warunków atmosferycznych.

Pierwszy i drugi typ skóry charakteryzuje się szczególnie dużą wrażliwością na promieniowanie UVA i UVB. Taka skóra często reaguje stanem zapalnym. Wymaga ona stosowania do opalania kosmetyków o wysokim stopniu fotoprotekcji (ochrony przed słońcem) np. o faktorze 30 i stopniowego przechodzenia na niższe. Doustna terapia beta-karotenem, rozpoczęta kilka miesięcy przed ekspozycją na światło słoneczne, również zwiększa odporność skóry na promieniowanie UV. Osoby reagujące na słońce ostrym rumieniem skóry muszą również zachować dużą ostrożność w korzystaniu z solarium, albowiem już pierwszy kontakt może wywołać niepożądaną reakcję skóry.

FOTOTYPZalecany filtr /SPF/ *
1-3 dzień opalania
Zalecany filtr /SPF/ *
4-6 dzień opalania
I30 – 3520 – 30
II20 – 3015 – 20
III12 – 2010 – 12
IV8 – 124 – 8

* opowiednio wyższe filtry (o 10-15) podczas opalania w klimacie śródziemnomorskim

Oznaczenia filtrów:

  • filtry chroniące przed UVB – symbole: SPF, IP, LSF
  • filtry chroniące przed UVA – symbole: IPD, PPD
  • filtry chroniące przed promieniowaniem podczerwonym (IR) – symbol IR

OPALANIE „Z TUBKI”

Osobom, które nie chcą rezygnować ze zdrowego kolorytu skóry, a jednocześnie są świadome zagrożeń związanych z opalaniem można polecić tzw. „samoopalacze”. Preparaty te jako aktywne składniki zawierają cukry proste, reagujące z białkami naskórka.

Najczęściej stosowanym surowcem „samoopalaczy” jest dwuhydroksyaceton (DHA). Połączenie w preparacie DHA z innymi związkami, np. erythrulozą umożliwia uzyskanie trwalszego i bardziej naturalnego koloru skóry.

Miejscem reakcji samoopalania jest powierzchowna (rogowa) warstwa naskórka, intensywność zabarwienia zależy od typu skóry użytkownika, a w szczególności od grubości warstwy rogowej oraz miejsca aplikacji. Tworzące się w wyniku tej reakcji kompleksy barwne związane są trwale z proteinami naskórka, dzięki czemu otrzymana opalenizna nie może być usunięta mydłem i wodą. Uzyskane zbrązowienie skóry jest eliminowane w wyniku fizjologicznych procesów złuszczania, podobnie jak naturalna opalenizna, uzyskiwana pod wpływem ekspozycji na światło słoneczne.

Preparaty samoopalające są bezpieczne, ich składniki niezwykle rzadko alergizują, a działanie DHA ogranicza się jedynie do warstwy rogowej – związek nie wchłania się przez skórę. Nowoczesne „samoopalacze”, dzięki odpowiednio skomponowanej recepturze, oprócz efektu brązującego, wywierają również bardzo korzystny efekt pielęgnacyjny w postaci nawilżenia skóry, a dzięki zawartości naturalnych filtrów UV, takich jak niektóre wyciągi roślinne, witamina E, czy masło Shea, stanowią dodatkową ochronę przed słońcem.

W korzystaniu ze słońca, tak jak w życiu, powinniśmy kierować się przede wszystkim zdrowym rozsądkiem. Udzielanie rad, aby unikać kontaktów ze słońcem jest tyleż niecelowe, co nieskuteczne. Tym bardziej istotne jest poznanie zagrożeń, jakie niesie promieniowanie UV i korzystanie ze wszystkich możliwych metod ochronnych.

opracowanie: Dr med. Elżbieta Grubska-Suchanek
dermatolog, alergolog

Top