Gdy dochodzi do problemów w leczeniu, wiele osób intuicyjnie mówi o „błędzie lekarza”. W praktyce sprawa nie jest jednak taka prosta. W polskim prawie nie ma ustawowej definicji błędu medycznego, dlatego jego znaczenie wypracowano głównie w orzecznictwie i literaturze. Pojęcia takie jak błąd medyczny, błąd w sztuce medycznej czy błąd w sztuce lekarskiej są często używane zamiennie, choć nie wszystkie oznaczają dokładnie to samo. Najważniejsza różnica polega na tym, że błąd lekarski odnosi się wyłącznie do działań lekarza, natomiast błąd medyczny może dotyczyć także innych osób uczestniczących w procesie leczenia, na przykład pielęgniarek czy ratowników medycznych.
W tym artykule
Pojęcie błędu medycznego
Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty „Lekarz ma obowiązek wykonywać zawód, zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością”. Niektórzy na podstawie tego przepisu wyprowadzają definicję błędu medycznego, wskazując, że będziemy mieć z nim do czynienia, gdy lekarz nie zastosuje się do wskazań aktualnej wiedzy medycznej, dostępnych metod i środków leczenia lub nie dochowa należytej staranności. Jest to, mówiąc inaczej, pewne nieprawidłowe działanie (czy zaniechanie) osoby wykonującej zawód medyczny, które pozostaje w związku z procesem udzielania świadczeń zdrowotnych pacjentowi. Odstępstwo od wymaganej w danych okolicznościach staranności w działaniu stanowić będzie winę lekarza.
Rodzaje błędów medycznych
Wyróżnia się różne rodzaje błędów medycznych. Są wśród nich błąd diagnostyczny, terapeutyczny, techniczny, prognostyczny, organizacyjny i informacyjny. Błąd diagnostyczny polega na postawieniu niewłaściwego rozpoznania albo jego zaniechaniu, co często rzutuje na dalsze leczenie. Błąd terapeutyczny dotyczy wyboru niewłaściwej metody leczenia lub nieprawidłowego jej zastosowania. Z kolei błąd techniczny wiąże się z nieprawidłowym wykonaniem zabiegu czy procedury medycznej.
Błąd prognostyczny polega na błędnej ocenie rokowań, która może wpływać na decyzje terapeutyczne. Błąd organizacyjny dotyczy funkcjonowania placówki i personelu medycznego. Natomiast błąd informacyjny wiąże się z naruszeniem obowiązku poinformowania pacjenta o stanie zdrowia, ryzykach i możliwych metodach leczenia.
Rodzaje odpowiedzialności
Odpowiedzialność za błąd medyczny może mieć różny charakter. W zależności od sytuacji może to być odpowiedzialność karna, zawodowa (dyscyplinarna przed samorządem lekarskim) lub cywilna. Możliwe jest także – i zarazem wcale nierzadkie – toczenie kilku rodzajów postępowań jednocześnie, jeśli istnieją ku temu stosowne przesłanki. Dla pacjenta szczególnie istotne będą odpowiedzialność cywilna i karna lekarza, gdyż to w ramach postepowań im właściwych możliwe jest dochodzenie roszczeń o charakterze pieniężnym, takich jak odszkodowanie i zadośćuczynienie za błąd medyczny. Ich podstawową funkcją jest rekompensata powstałego uszczerbku na dobrach chronionych, takich jak zdrowie i życie.
Odpowiedzialność cywilna lekarza – kontraktowa i deliktowa
W przypadku wniesienia pozwu do sądu cywilnego, dla skutecznego dochodzenia żądania w nim zawartego, muszą zostać spełnione określone warunki. W pierwszej kolejności chodzi o tzw. ogólne przesłanki odpowiedzialności cywilnej. Ich zakres nie jest jednak jednolity, ponieważ zależy od podstawy prawnej dochodzonych roszczeń. Inaczej kształtuje się on w przypadku odpowiedzialności kontraktowej (wynikającej z umowy), a inaczej przy odpowiedzialności deliktowej, czyli związanej z czynem niedozwolonym.
W pierwszym przypadku podstawą odpowiedzialności jest art. 471 Kodeksu cywilnego, a przesłankami ogólnymi jej poniesienia są:
- niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania z przyczyn, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność;
- szkoda majątkowa poniesiona przez wierzyciela;
- istnienie związku przyczynowego między niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania a powstaniem szkody.
Dostosowując powyższe do sytuacji pacjenta, zobowiązanie stanowiące podstawę ewentualnej odpowiedzialności będzie wynikać z zawartej umowy o udzielanie świadczeń medycznych. Jednocześnie odpowiedzialność będzie realizować się na zasadzie winy za niezachowanie należytej staranności przez lekarza. Warto przy tym pamiętać, że odpowiedzialność kontraktowa obejmuje tylko szkody majątkowe, choć coraz częściej wyrażany jest w literaturze pogląd o konieczności umożliwienia rekompensowania w jej ramach również doznanej krzywdy.
W przeważającej liczbie przypadków odpowiedzialność cywilna lekarza będzie opierała się o reżim deliktowy. Zgodnie z art. 415 Kodeksu cywilnego „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Przesłankami odpowiedzialności deliktowej są:
1) czyn niedozwolony – bezprawny i jednocześnie zawiniony;
2) szkoda;
3) związek przyczynowy pomiędzy czynem niedozwolonym a szkodą.
Odpowiedzialność deliktowa będzie więc następstwem bezprawnego i zawinionego zachowania lekarza w toku udzielania świadczeń zdrowotnych. Bezprawność należy rozumieć tu szeroko – jako sprzeczność zachowania z obowiązującym porządkiem prawnym, z zasadami współżycia społecznego lub zasadami etyki lekarskiej. Niezbędnym elementem jest również wina. Może ona przybrać postać zarówno winy umyślnej, jak i nieumyślnej, polegającej na niedochowaniu należytej staranności.
W tym wypadku pacjent może dochodzić odszkodowania za szkodę majątkową (np. związaną z kosztami poniesionymi w związku z rozstrojem zdrowia i leczeniem), a także zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Możliwe jest także domaganie się przyznania renty, jeśli nadto poszkodowany utracił zdolność do pracy zarobkowej albo zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość.
Odpowiedzialność karna lekarza
Lekarz odpowiadać może karnie za przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu pacjenta popełnione w związku z zabiegiem leczniczym (rozumianym w szerokim znaczeniu tego pojęcia, tzn. obejmującym diagnozę, terapię i profilaktykę chorób) w razie zawinionego błędu sztuki lekarskiej. Decydujące znaczenie ma czy postępowanie lekarza w konkretnej sytuacji i z uwzględnieniem całokształtu okoliczności istniejących w chwili zabiegu, a zwłaszcza tych danych, którymi wówczas dysponował albo mógł dysponować, zgodne było z wymaganiami aktualnej wiedzy i nauki medycznej oraz powszechnie przyjętej praktyki lekarskiej (Wyrok SN z 10.12.2002 r., V KK 33/02).
Najczęściej rozważane są takie czyny zabronione jak: nieumyślne spowodowanie śmierci, spowodowanie ciężkiego, średniego lub lekkiego uszczerbku na zdrowiu, a także narażenie pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Należy zaznaczyć, że odpowiedzialność karna lekarza może wynikać również z zaniechania podjęcia określonych działań. Wtedy, gdy ciąży na nim szczególny prawny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi, wynikający z tzw. pozycji gwaranta, niewykonanie wymaganych czynności medycznych również stanowić może podstawę odpowiedzialności karnej.
Z perspektywy pacjenta istotne znaczenie ma to, że postępowanie karne także może prowadzić do uzyskania rekompensaty. Zgodnie z art. 46 Kodeksu karnego „W razie skazania sąd może orzec, a na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej orzeka, stosując przepisy prawa cywilnego, obowiązek naprawienia, w całości albo w części, wyrządzonej przestępstwem szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; przepisów prawa cywilnego o możliwości zasądzenia renty nie stosuje się”.
Dowodzenie błędu medycznego
Kluczowym zagadnieniem pozostaje to, jak udowodnić błąd medyczny. W postępowaniu cywilnym ciężar dowodu spoczywa co do zasady na pacjencie, który musi wykazać nie tylko nieprawidłowość postępowania medycznego, ale również szkodę i związek przyczynowy. W postępowaniu karnym obowiązuje zasada domniemania niewinności, a to oskarżyciel musi udowodnić, że doszło do popełnienia przez lekarza przestępstwa, czyli czynu bezprawnego, zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, społecznie szkodliwego w stopniu wyższym niż znikomy i zawinionego. W obu przypadkach zasadnicze znaczenie mają dowody w postaci dokumentacji medycznej, zeznań świadków oraz opinii biegłych lekarzy.
Z tych względów istotnym problemem może być czas trwania spraw. Zarówno sprawy cywilne, jak i karne dotyczące błędów medycznych należą do postępowań długotrwałych, co wynika właśnie z konieczności pozyskiwania opinii specjalistycznych oraz ich wzajemnego kwestionowania przez strony. Rozstrzygnięcie sprawy rzadko ma charakter prosty i szybki.
W sytuacjach spornych szczególnie istotne jest wsparcie profesjonalnego pełnomocnika, który zna specyfikę tego typu postępowań i potrafi właściwie ocenić materiał dowodowy. Doświadczony adwokat od prawa medycznego w Katowicach może pomóc zarówno w przygotowaniu strategii procesowej, jak i w skutecznym dochodzeniu roszczeń pacjenta. Odpowiednie prowadzenie sprawy od samego początku często ma kluczowe znaczenie dla jej ostatecznego wyniku.
materiały partnera (wp)