Sekretyna i GLP‑1 – duet hormonów jelitowych, który pomaga utrzymać prawidłowy poziom cukru

Choć w regulacji poziomu glukozy zwykle myślimy o insulinie i glukagonie, coraz więcej dowodów pokazuje, że kluczową rolę odgrywają też hormony jelitowe – szczególnie GLP‑1 oraz subtelnie działająca sekretyna.

Większość z nas kojarzy regulację poziomu cukru we krwi z dwoma hormonami trzustki: insuliną, która obniża glikemię, i glukagonem, który ją podwyższa. Taki obraz jest prawdziwy, ale niepełny. Gdyby organizm polegał tylko na tym duecie, kontrola poposiłkowego (po jedzeniu) stężenia glukozy byłaby znacznie mniej precyzyjna.

Dzisiaj wiemy, że ogromne znaczenie ma tzw. oś jelito–trzustka. Kiedy jemy posiłek, jelita nie tylko trawią i wchłaniają składniki odżywcze, lecz także wydzielają hormony inkretynowe – przede wszystkim GLP‑1 oraz GIP. To one „uprzedzają” trzustkę, że nadchodzi fala glukozy, i pomagają jej przygotować się do wydzielania insuliny. W tle działa także sekretyna, przez lata uważana prawie wyłącznie za regulator wydzielania soku trzustkowego.

Badania pokazały, że po wypiciu roztworu glukozy trzustka wydziela nawet o 60–70% więcej insuliny, niż gdyby tę samą dawkę glukozy podać dożylnie. To zjawisko nazywamy efektem inkretynowym i jest ono jednym z głównych mechanizmów, które chronią nas przed gwałtownymi skokami poziomu cukru po jedzeniu.

Oś jelito–trzustka – co się dzieje po posiłku?

Po posiłku komórki jelitowe uwalniają kilka grup hormonów, które:

• stymulują wydzielanie insuliny (inkretyny – głównie GLP‑1 i GIP, a w mniejszym stopniu sekretyna),
• modulują wydzielanie glukagonu,
• wpływają na opróżnianie żołądka i pracę jelit,
• przekazują do mózgu informacje o sytości i regulują łaknienie.

GLP‑1 i GIP są klasycznymi inkretynami. GLP‑1 powstaje głównie w dalszej części jelita cienkiego i okrężnicy, a GIP – w początkowym odcinku jelita cienkiego. Oba hormony silnie wzmacniają odpowiedź trzustki na glukozę, ale tylko wtedy, gdy jej poziom jest podwyższony – to ważne, bo dzięki temu ryzyko hipoglikemii (zbyt niskiego cukru) jest niewielkie.

Sekretyna długo była na drugim planie. Kojarzono ją głównie z pobudzaniem wydzielania soku trzustkowego bogatego w wodorowęglany oraz z neutralizacją kwaśnej treści żołądkowej. Dopiero nowsze badania pokazały, że ma ona również delikatny wpływ inkretynowy i moduluje pracę komórek wysp trzustkowych.

Sekretyna – od „hormonu soku trzustkowego” do cichego regulatora glikemii

Gdzie i kiedy powstaje sekretyna?

Sekretyna to historycznie pierwszy opisany hormon – odkryto ją już na początku XX wieku. Wytwarzają ją tzw. komórki S, zlokalizowane w błonie śluzowej dwunastnicy i bliższego jelita czczego. Jej głównym bodźcem wydzielania jest kwaśna treść żołądkowa, która przechodzi do dwunastnicy, a także obecność kwasów tłuszczowych.

Klasycznie sekretyna:

• pobudza wydzielanie soku trzustkowego bogatego w wodorowęglany,
• stymuluje wydzielanie żółci,
• hamuje nadmierne wydzielanie kwasu solnego w żołądku,
• pomaga utrzymać optymalne pH w dwunastnicy, aby enzymy trawienne mogły pracować efektywnie.

Dziś jednak wiemy, że receptory sekretyny znajdują się także w wyspach trzustkowych, przede wszystkim w komórkach δ, które produkują somatostatynę – kolejny hormon regulujący działanie insuliny i glukagonu.

Sekretyna a poziom glukozy – jak działa naprawdę?

Sekretyna ma łagodny, krótkotrwały efekt inkretynowy – potrafi nieco nasilić pierwszą fazę wydzielania insuliny po obciążeniu glukozą. Nie dorównuje pod tym względem GLP‑1, ale pełni rolę pomocniczą.

Równie ważny jest jednak jej wpływ na komórki δ. Pobudzając je, sekretyna zwiększa wydzielanie somatostatyny, która z kolei hamuje wydzielanie zarówno insuliny, jak i glukagonu. Działa to jak lokalny system hamujący w samej wyspie trzustkowej – pomaga „tonować” zbyt silne sygnały i stabilizować równowagę między insuliną a glukagonem.

Ciekawą sytuacją kliniczną są operacje bariatryczne, zwłaszcza typu gastric bypass (Roux‑en‑Y). Po takich zabiegach treść pokarmowa szybciej trafia do dalszych odcinków jelita, a wydzielanie wielu hormonów jelitowych – w tym sekretyny – ulega wyraźnym zmianom. Badania sugerują, że zwiększone wydzielanie sekretyny po operacji może być jednym z elementów poprawy tolerancji glukozy u tych pacjentów, obok silnego działania GLP‑1.

GLP‑1 – główny strażnik poposiłkowego poziomu cukru

Jak powstaje GLP‑1?

GLP‑1 (glucagon‑like peptide‑1) powstaje z większej cząsteczki – proglukagonu. Wydzielają go głównie komórki L w dalszej części jelita cienkiego i okrężnicy, a także niektóre neurony pnia mózgu. Po posiłku do krwi trafiają aktywne formy GLP‑1, które jednak bardzo szybko są rozkładane przez enzym DPP‑4 – dlatego biologiczny czas działania „naturalnego” GLP‑1 jest krótki (ok. 1–2 minuty).

Receptor GLP‑1 znajduje się przede wszystkim na komórkach β trzustki (ale też w innych tkankach, m.in. w mózgu, sercu, przewodzie pokarmowym). Po jego aktywacji rośnie wewnątrzkomórkowe stężenie cAMP, co zwiększa wrażliwość komórki β na glukozę i ułatwia wydzielanie insuliny.

Co robi GLP‑1 w organizmie?

Najważniejsze działania GLP‑1 to:

• Silne, zależne od glukozy pobudzanie wydzielania insuliny – hormon działa głównie wtedy, gdy poziom cukru jest podwyższony, co chroni przed hipoglikemią.
• Hamowanie wydzielania glukagonu przy wysokiej glikemii – dzięki temu wątroba produkuje mniej glukozy, a poposiłkowe skoki glikemii są mniejsze.
• Spowolnienie opróżniania żołądka – węglowodany wchłaniają się wolniej, więc wzrost poziomu glukozy jest łagodniejszy.
• Wpływ na ośrodki głodu i sytości w mózgu – GLP‑1 zmniejsza apetyt, pomaga utrzymać mniejszą podaż energii i sprzyja redukcji masy ciała.
• Ochrona komórek β (głównie w badaniach eksperymentalnych) – ogranicza ich obumieranie i może wspierać ich regenerację.

W sumie GLP‑1 poprawia kontrolę glikemii na czczo i po posiłkach, zmniejsza wahania poziomu cukru, sprzyja redukcji masy ciała i poprawie innych parametrów metabolicznych.

W cukrzycy typu 2 naturalny efekt inkretynowy jest osłabiony, a odpowiedź komórek β na GIP – mocno zaburzona. Co ważne, wrażliwość na GLP‑1 w dużej mierze się utrzymuje, co stało się podstawą rozwoju nowoczesnych terapii.

Leki oparte na GLP‑1 i potencjał sekretyny

Agoniści receptora GLP‑1 – nie tylko „lek na cukier”

Agoniści receptora GLP‑1 (GLP‑1RA), tacy jak liraglutyd, semaglutyd, dulaglutyd czy nowsze cząsteczki dwu‑ i trójagonistyczne (np. łączące działanie GLP‑1 i GIP), to dziś jedna z najważniejszych grup leków:

• skutecznie obniżają poziom glukozy i hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
• pomagają redukować masę ciała, co jest kluczowe u wielu chorych na cukrzycę typu 2,
• poprawiają profil lipidowy i ciśnienie tętnicze,
• zmniejszają ryzyko powikłań sercowo‑naczyniowych u wybranych grup pacjentów.

W 2025 roku Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała pierwsze globalne zalecenia dotyczące stosowania terapii opartych na GLP‑1 w leczeniu otyłości, co pokazuje, jak ważny stał się ten szlak w nowoczesnej diabetologii i medycynie metabolicznej.

Sekretyna – kandydat do terapii skojarzonych?

Sekretyna nie jest obecnie standardowym lekiem przeciwcukrzycowym. Badania wskazują jednak, że oprócz łagodnego efektu inkretynowego może ona:

• wpływać na brunatną tkankę tłuszczową i spalanie energii,
• modulować łaknienie i metabolizm lipidów,
• subtelnie stabilizować pracę wysp trzustkowych poprzez somatostatynę.

Najbardziej prawdopodobny kierunek rozwoju to nie samodzielna terapia sekretyną, lecz leki skojarzone albo cząsteczki wpływające jednocześnie na kilka spokrewnionych receptorów (np. GLP‑1, GIP, SCTR). Takie podejście może pozwolić na jeszcze lepsze kontrolowanie glikemii, masy ciała i innych aspektów metabolizmu.

Co to oznacza dla pacjenta z zaburzeniami glikemii?

Z perspektywy osoby z cukrzycą typu 2, stanem przedcukrzycowym lub otyłością ważne są trzy praktyczne wnioski:

1. Insulina to nie wszystko. O tym, jak wygląda poziom glukozy po posiłku, decyduje cały złożony układ: jelita, trzustka, mózg, tkanka tłuszczowa. Dlatego tak duże znaczenie mają zarówno dieta, jak i aktywność fizyczna oraz nowoczesne leki wpływające na inkretyny.
2. Leki oparte na GLP‑1 zmieniają sposób leczenia. U wielu chorych pozwalają nie tylko lepiej kontrolować cukrzycę, lecz także zmniejszyć masę ciała i ryzyko powikłań sercowo‑naczyniowych.
3. Sekretyna jest na razie „w tle”, ale badania trwają. Jej rola jako delikatnego modulatora pracy trzustki może w przyszłości zostać wykorzystana w terapiach wieloreceptorowych, zwłaszcza u pacjentów po operacjach bariatrycznych lub z ciężkimi zaburzeniami metabolicznymi.

Kiedy koniecznie skonsultować się z lekarzem?

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Do lekarza rodzinnego, diabetologa, endokrynologa lub innego specjalisty warto zgłosić się, jeśli:

• często odczuwasz nadmierne pragnienie, oddajesz duże ilości moczu, chudniesz bez wyraźnej przyczyny,
• pojawia się ciągłe zmęczenie, senność, pogorszenie ostrości widzenia, nawracające infekcje,
• masz rozpoznaną cukrzycę i zauważasz wyraźne pogorszenie kontroli glikemii mimo leczenia,
• rozważasz leczenie oparte na GLP‑1 lub operację bariatryczną i chcesz omówić możliwe korzyści i ryzyka.

Objawy takie jak nagłe osłabienie, zaburzenia świadomości, ból w klatce piersiowej, silna duszność, jednostronne porażenie lub zaburzenia mowy wymagają pilnej pomocy medycznej – wezwania pogotowia ratunkowego lub zgłoszenia się na SOR.

Podsumowanie

Sekretyna i GLP‑1 to dwa hormony jelitowe, które – obok insuliny i glukagonu – współtworzą precyzyjny system kontroli poziomu glukozy we krwi. GLP‑1 jest główną inkretyną, silnie pobudzającą wydzielanie insuliny, hamującą glukagon, spowalniającą opróżnianie żołądka i zmniejszającą apetyt. Na jego działaniu opiera się wiele nowoczesnych leków przeciwcukrzycowych i przeciwotyłościowych.

Sekretyna ma z kolei delikatniejszy, bardziej „regulacyjny” charakter – nieco nasila pierwszą fazę wydzielania insuliny, a przez komórki δ i somatostatynę pomaga stabilizować równowagę między insuliną a glukagonem. Jej rola w klinice dopiero się kształtuje, ale już dziś wiadomo, że nie jest jedynie hormonem sterującym wydzielaniem soku trzustkowego.

Dla pacjenta praktyczny wniosek jest prosty: warto myśleć o kontroli poziomu cukru szerzej niż tylko w kategoriach „insulina – glukagon”. Jelita, hormony inkretynowe, masa ciała, aktywność fizyczna i nowoczesne terapie tworzą wspólnie system, który – przy dobrej współpracy z lekarzem i zmianie stylu życia – pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko powikłań cukrzycy i innych chorób metabolicznych.

tm, zdjęcie z abacusai