Badanie neuropsychologiczne pomaga ocenić pamięć, uwagę, spostrzeganie i inne funkcje poznawcze. Psycholog dobiera zadania do wieku i trudności osoby badanej, a wyniki interpretuje razem z wywiadem i dokumentacją medyczną. Błędy w pojedynczym teście nie są dowodem uszkodzenia mózgu; pokazują obszary wymagające dokładniejszej oceny.
Uwaga! Wszystkie przykłady podane poniżej w opisie testów nie są z nich bezpośrednio zaczerpnięte, ujmują natomiast intencje twórców testu i zasady badania.
W poniższym opisie omówiono następujące testy:
- Test L. Bender (wzrokowo-motoryczny test postaciowania).
- Test Graham-Kendall.
- Test Bentona.
- Test Bender-Koppitz (dla dzieci).
- Test Kraepelina.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Testy tej grupy wykorzystują zależność między procesami psychicznymi a funkcjonowaniem układu nerwowego. Oceniają sprawność określonych funkcji poznawczych, ale nie wykrywają bezpośrednio uszkodzeń tkanki mózgowej ani tzw. mikrouszkodzeń mózgu.
Część opisanych testów rysunkowych skonstruowano na podstawie badań empirycznych porównujących dwie grupy: osoby z lekarską diagnozą uszkodzenia tkanki mózgowej i grupę, dla której nie było podstaw, by przypuszczać, że takie uszkodzenia istnieją. Zadanie dla obu grup było jednakowe – odwzorowanie pokazywanego rysunku. Obie grupy natomiast w sposób istotny różniły się jakością odwzorowań. Badając odwzorowania przedstawionych rysunków i specyfikę błędów (pacjent może je widzieć, ale nie potrafi ich poprawić), bada się szereg funkcji zależących od sprawnego działania mózgu.
Funkcje te to: zdolność widzenia i rozpoznawania (przypominania) wzoru, rozumienie związków między elementami wzoru i zdolność odtworzenia tych związków, zdolności grafomotoryczne (koordynacja wzrokowo-ruchowa potrzebna do pisania) oraz integracja wszystkich wymienionych funkcji. Duża liczba błędów specyficznego rodzaju może wskazywać na trudności w tych obszarach, ale sama nie rozstrzyga o ich przyczynie ani o rozległości ewentualnego uszkodzenia mózgu.
Nieco inne funkcje ważne dla diagnozy neuropsychologicznej bada test Kraepelina (zwany czasem testem męczliwości Kraepelina).
Czemu służy badanie?
Dzięki badaniu można ocenić, czy u danej osoby występują trudności w funkcjonowaniu poznawczym wymagające dalszej diagnostyki. Badanie neuropsychologiczne jest w takich wypadkach jednym z elementów postępowania diagnostycznego, obejmującego badania lekarskie i psychologiczne.
Duża liczba błędów w danym teście, czyli wykonanie go poniżej pewnego ustalonego poziomu, nie oznacza, że badany ma uszkodzoną tkankę mózgową. Wynik wymaga interpretacji z uwzględnieniem wieku, wykształcenia, stanu zdrowia i innych danych o pacjencie. Jeżeli badania medyczne nie wykażą zmian, nie można na podstawie samego słabego wyniku testu rozpoznać tzw. mikrouszkodzenia mózgu.
Badania neuropsychologiczne przeprowadza się u osób dorosłych i dzieci w celu oceny występujących dysfunkcji poznawczych. Wyniki pomagają w różnicowaniu możliwych przyczyn trudności, ale nie pozwalają samodzielnie i jednoznacznie oddzielić przyczyn neurologicznych od psychologicznych (np. problemów emocjonalnych). Ocena taka jest potrzebna do wybrania odpowiedniego sposobu dalszego postępowania z badanym, np. rehabilitacji lub psychoterapii.
Dobór testów u dzieci zależy od wieku, celu badania i dostępnych norm. Test Bender-Koppitz nie jest jedyną metodą, którą można stosować u dzieci w wieku 5-8 lat.
Wspomniany wyżej test Kraepelina służy do badania tempa pracy, wahań koncentracji uwagi i wpływu znużenia na wydajność pracy. Może stanowić element oceny obniżenia sprawności umysłowej, ale sam nie rozstrzyga o jej podłożu. Dla uzyskania wiarygodnego obrazu funkcjonowania psycholog dobiera kilka metod; o potrzebie powtórzenia badania decyduje z uwzględnieniem celu oceny i wpływu wcześniejszego wykonywania zadań. Badanie neuropsychologiczne może pomagać w diagnozowaniu trudności w nauce. Nie zastępuje tomografii komputerowej ani rezonansu magnetycznego i nie powinno opóźniać badań obrazowych, jeśli istnieją wskazania medyczne do ich wykonania.
Wskazania do wykonania badania
- Ocena koordynacji wzrokowo-ruchowej u dzieci, np. testem Bender-Koppitz, jako jednego z elementów oceny gotowości szkolnej, jeśli psycholog uzna takie badanie za potrzebne.
- Ocena dysfunkcji poznawczych przejawianych przez pacjenta, różnicowanie ich możliwych przyczyn neurologicznych i psychologicznych oraz wybranie odpowiedniego dalszego postępowania.
- Podejrzenie lub rozpoznanie uszkodzenia tkanki mózgowej i ocena jego wpływu na funkcjonowanie poznawcze. Wyniki wymagają zestawienia z oceną medyczną.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza lub psychologa. Można poddać się badaniu na własne życzenie.
Sposób przygotowania do badania
Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań, chyba że zaleci je lekarz lub psycholog. Szczegółowe zalecenia dotyczące przygotowania przekazuje placówka wykonująca badanie.
Zakres wieku zależy od wersji testu i norm stosowanych do interpretacji. W archiwalnym opracowaniu opisano test Bender-Koppitz dla dzieci od 5 do 10 lat, test Graham-Kendall dla osób od 8 do 64 lat oraz test L. Bender w opracowaniu G. R. Pascala i B. J. Suttell dla dorosłych. Nie należy traktować tych zakresów jako ogólnej granicy wieku dla diagnozy neuropsychologicznej. Aktualna polska normalizacja testu pamięci wzrokowej Bentona (BVRT) obejmuje osoby od 5 do 79 lat.
Zaburzenia widzenia, pisania lub nasilone objawy psychotyczne mogą utrudniać wykonanie określonych zadań i wpływać na wynik. Nie oznacza to automatycznego wykluczenia z całej diagnozy neuropsychologicznej; psycholog ocenia możliwość zastosowania danej metody i dobiera narzędzia do możliwości pacjenta.
Opis badania
W opisanych testach rysunkowych badany otrzymuje ołówek i papier. Psycholog informuje, że pokaże kartki, na których narysowane są proste figury geometryczne. Poszczególne testy różnią się materiałem testowym (rysunkami), sposobem badania i zakresem wieku osób badanych.
Test Bender-Koppitz
Badanemu pokazuje się 9 kartek. Badany proszony jest o skopiowanie każdego z tych rysunków tak dobrze, jak potrafi (przykład: ryc. 15-1). Badany może pracować w taki sposób, jaki mu odpowiada. Jest także informowany, że nie jest to test zdolności artystycznych, ważne jest jedynie dokładne odwzorowanie rysunku. Badany może pracować w takim tempie, w jakim chce.
Test Graham-Kendall
Badanemu pokazuje się 15 kartek. Badany przygląda się każdemu rysunkowi przez kilka sekund, a następnie rysuje z pamięci.
Test Bentona
Badanemu pokazuje się 10 kartek. Istnieją różne wersje sposobu badania tym testem: badany rysuje z pamięci po oglądaniu kartki przez 5 do 10 sekund, odwzorowuje rysunek, mając go przed sobą, lub ogląda rysunek przez 10 sekund i przystępuje do rysowania wzoru po 15 sekundach przerwy.
Test L. Bender (test postaciowania) – w wersji dla dorosłych
Składa się on podobnie jak w wersji dziecięcej z 9 tablic. Przedstawia pojedyncze figury geometryczne bądź układy elementów typu kropki, kółka – czarne na białym tle. Podobnie jak w wersji dziecięcej, ważne jest jedynie dokładne odwzorowanie rysunku.
Test Kraepelina
Badanie to polega na dodawaniu cyfr (wydrukowanych w kolumnach jedna pod drugą) i na zapisywaniu wyniku sumy. Ocena dotyczy ogólnej liczby wykonanych działań, średniej liczby działań na minutę, rozpiętości wyników w różnych fazach badania, odsetka błędów itp. W opisywanej procedurze badanie trwa zwykle 30 minut.
Przy badaniu testami rysunkowymi psycholog wykonujący badanie zaznacza na każdym rysunku pacjenta numer określający, którego obrazka jest to kopia. Po badaniu następuje interpretacja wyniku, polegająca na ocenie błędów zgodnie ze specjalnym arkuszem opisującym rodzaje błędów.
Pojedyncze testy mogą być krótkotrwałe, ale pełna diagnoza neuropsychologiczna zwykle wymaga dłuższego badania i jest prowadzona indywidualnie. Często przeprowadza się badanie całą grupą testów, dobierając je do celu oceny.
Wynik badania jest zwykle przygotowywany pisemnie; pacjent jest na ogół informowany ustnie o rezultatach badania, a wynik zostaje dołączony do jego dokumentacji.
Czas wykonania zależy od testu i procedury. Badanie jedną wersją testu Bentona trwa około 5 minut; pełna ocena neuropsychologiczna może trwać kilka godzin.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Należy poinformować psychologa o chorobach, przyjmowanych lekach oraz trudnościach z widzeniem, słyszeniem, pisaniem lub rozumieniem instrukcji, które mogą wpływać na przebieg badania.
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Nie ma specjalnych zaleceń.
Możliwe powikłania po badaniu
Badanie jest nieinwazyjne. Podczas dłuższych sesji może wystąpić zmęczenie.
Opracowano na podstawie:
mgr psych. Aleksandra Łuszczyńska-Cieślak,
mgr psych. Roman Cieślak
Test diagnozy neuropsychologicznej
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996