Ultrasonografia (USG) pozwala oglądać narządy i tkanki za pomocą fal ultradźwiękowych, bez promieniowania rentgenowskiego. Pomaga ocenić ich budowę, wykrywać zmiany oraz prowadzić niektóre zabiegi pod kontrolą obrazu. Przebieg i przygotowanie zależą od badanego obszaru: inaczej wygląda USG jamy brzusznej, a inaczej tarczycy, stawów czy serca.
Badanie nazywane jest również: USG.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Ultrasonografia jest jedną z medycznych metod obrazowania narządów i tkanek ustroju ludzkiego przy pomocy fali ultradźwiękowej. Stosuje się m.in. ultradźwięki w zakresie od 1 do 10 MHz; częstotliwość dobiera się do badanego obszaru, a w niektórych badaniach wykorzystuje się również wyższe częstotliwości. Fala ta, rozchodząc się w akustycznie elastycznym ośrodku, jakim jest ciało ludzkie, ulega różnym zjawiskom, między innymi odbiciu. Część fali ultradźwiękowej odbitej na granicy dwóch ośrodków o różnej oporności akustycznej jest źródłem informacji o stanie danego narządu czy określonej przestrzeni wewnątrz ciała osoby badanej.
Tkanka kostna oraz powietrze w przewodzie pokarmowym i płucach silnie utrudniają przenikanie fal ultradźwiękowych. Dlatego standardowe USG nie pozwala ocenić wnętrza kości, a obrazowanie mózgowia przez kości czaszki jest ograniczone. Badania mózgowia można wykonywać u niemowląt przez ciemiączko, a u dorosłych m.in. podczas operacji przez otwory w czaszce. Przezczaszkowe badanie dopplerowskie pozwala natomiast oceniać przepływ krwi w dużych tętnicach mózgu przez dostępne okna akustyczne. Powietrze w przewodzie pokarmowym i płucach stanowi przeszkodę w obrazowaniu narządów położonych głębiej.
Każdy aparat ultradźwiękowy zbudowany jest z sondy, czyli głowicy, w której znajduje się przetwornik wytwarzający i odbierający ultradźwięki. W wyniku zamiany impulsu akustycznego na impuls elektryczny i wprowadzenia skali szarości przez układy elektroniczne w ultrasonografie na ekranie monitora powstaje obraz wybranej warstwy narządu czy tkanki. Przesuwając głowicą aparatu, uzyskuje się obrazy całego badanego narządu.
W urządzeniach ultrasonograficznych pracujących w czasie rzeczywistym można zatrzymać, czyli „zamrozić”, obraz wybranej warstwy narządu na ekranie monitora i dokonać pomiarów: odległości dowolnych punktów, długości obwodu i pola powierzchni danej struktury, wielkości kąta zawartego między elementami anatomicznymi oraz objętości określonej przestrzeni. Obrazy można zapisać cyfrowo lub wydrukować.
Czemu służy badanie?
Standardowa ultrasonografia jest jedną z nieinwazyjnych metod wykrywania zmian patologicznych w narządach, zwykle bez potrzeby podawania środków kontrastowych. Sposób ten pozwala na ocenę kształtu, wielkości i położenia narządu czy przestrzeni anatomicznej, a także powierzchni i wnętrza tych narządów. Najczęściej przedstawia się narząd w wymiarach podłużnych i poprzecznych do jego długiej osi, można go jednak obserwować w dowolnym przekroju.
Z oceny echostruktury badanego narządu można wysunąć niektóre wnioski diagnostyczne dotyczące charakteru zmiany: zapalnej, zanikowej, zwyrodnieniowej czy nowotworowej, a w tej ostatniej sugerować proces łagodny czy złośliwy. To samo odnosi się do tworów patologicznych położonych wewnątrz narządów, które najczęściej inaczej odbijają ultradźwięki niż otoczenie.
Specjalny rodzaj sond biopsyjnych lub sond z nakładką biopsyjną umożliwia w trakcie badania precyzyjne nakłucie obserwowanego narządu czy przestrzeni między narządami. Można dzięki tej metodzie (tzw. biopsji celowanej) pobrać materiał do badania histopatologicznego, opróżnić zbiorniki patologicznego płynu, przeprowadzić drenaż tych zbiorników, wykonać przezskórną przetokę układu moczowego czy drenaż zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych oraz inne zabiegi.
Inny rodzaj sond ultrasonograficznych wprowadza się do przełyku, żołądka, pochwy czy odbytnicy, dzięki czemu można precyzyjniej określić echostrukturę serca, ściany żołądka, narządów rodnych kobiety oraz gruczołu krokowego. Specjalne sondy służą do śródoperacyjnej oceny jamy brzusznej czy ośrodkowego układu nerwowego po trepanacji czaszki. Inny rodzaj sond pozwala ocenić oczodół i wnętrze gałki ocznej.
Wskazania do wykonania badania
Ultrasonografia jamy brzusznej i miednicy
- Bóle brzucha o ostrym i przewlekłym charakterze.
- Powiększenie obwodu jamy brzusznej.
- Uraz jamy brzusznej.
- Żółtaczka.
- Krwawienia z przewodu pokarmowego, układu moczowego i dróg rodnych.
- Utrudnienia w oddawaniu moczu i stolca.
- Wymioty.
- Biegunki.
- Zakażenie układu moczowego.
- Utrata masy ciała.
- Anemia.
- Utrzymująca się podwyższona ciepłota ciała o niejasnej etiologii.
- Podwyższone OB.
- Zaburzenia miesiączkowania.
- Przedwczesne i opóźnione dojrzewanie płciowe.
- Ciąża prawidłowa i patologiczna, w tym ocena obumarcia płodu i niektórych wad rozwojowych płodu.
- Niepłodność.
- Inne, celem wyjaśnienia nieprawidłowych wyników klinicznego badania jamy brzusznej czy badań dodatkowych.
Ultrasonografia ośrodkowego układu nerwowego
- Wcześniactwo.
- Objawy neurologiczne u noworodka sugerujące patologię ośrodkowego układu nerwowego.
- Noworodek matki chorującej na cukrzycę.
- Nieproporcjonalne powiększanie się obwodu głowy noworodka.
- Patologiczne napięcie ciemiączka.
- Przebyte zapalenie opon mózgowych u noworodka.
- Przebyte operacje neurochirurgiczne.
- Inne.
Ultrasonografia narządów szyi
- Objawy nad- i niedoczynności gruczołu tarczowego, jeśli istnieją również wskazania do oceny jego budowy.
- Powiększenie obwodu szyi.
- Deformacja szyi z wyczuwalnym guzem.
- Uczucie duszności.
- Inne.
Ultrasonografia narządów klatki piersiowej
- Urazy klatki piersiowej.
- Podejrzenie wysięku do jamy opłucnowej.
- Patologiczne poszerzenie śródpiersia.
Ultrasonografia jąder
- Ból jąder.
- Powiększenie moszny.
- Guz jądra lub najądrza.
- Wyciek z cewki moczowej z podejrzeniem zajęcia jąder lub najądrzy.
- Niezstąpienie jądra.
Ultrasonografia stawów i aparatu więzadłowego
- Wady wrodzone i dziecięce choroby stawu biodrowego.
- Urazy stawów i ścięgien.
- Choroba reumatyczna stawów.
- Deformacje i obrzęki stawów.
Ultrasonografia tkanek miękkich i mięśni
- Guzy skóry i tkanki podskórnej.
- Obrzęk mięśni.
- Asymetria obwodu kończyny.
- Urazy.
- Wyczuwalne powiększenie powierzchownych węzłów chłonnych.
- Bóle kończyn.
Ultrasonografia sutka
- Wyczuwalny guz.
- Wyciek z brodawki sutkowej.
- Powiększenie pachowych węzłów chłonnych.
- Stan po mastektomii (usunięciu gruczołu piersiowego).
- Uzupełnienie mammografii.
Ultrasonografia serca
- Wskazania omówiono w badaniu „Echokardiografia” w rozdziale „Badania w chorobach układu krążenia”.
Ultrasonografia oczodołu
- Guzy wewnątrz- i zewnątrzgałkowe.
- Ciała obce.
- Zwichnięcie soczewki.
- Wysięk i skrzepy w przedniej komorze oka.
- Stare krwiaki ciała szklistego.
- Wytrzeszcz prawdziwy i rzekomy gałki ocznej.
- Pomiary wielkości gałki ocznej.
- Odwarstwienie siatkówki.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Sposób przygotowania do badania
Ultrasonografia jamy brzusznej
Ultrasonografię narządów nadbrzusza zwykle wykonuje się na czczo, zgodnie z zaleceniami pracowni. Można badać pacjentów niespełniających tego warunku, jednak uwidocznienie narządów nadbrzusza jest trudniejsze, a niekiedy niemożliwe, gdyż powietrze w przewodzie pokarmowym stanowi istotną przeszkodę dla ultradźwięków. Po posiłku następuje obkurczenie pęcherzyka żółciowego, dlatego jego ocena może być trudna. Przed badaniem należy unikać palenia tytoniu zgodnie z instrukcją pracowni.
Do obrazowania ultrasonograficznego narządów małej miednicy przez powłoki brzuszne zwykle potrzebny jest wypełniony pęcherz moczowy. Pęcherz wypełniony moczem wypycha pętle jelitowe z małej miednicy i stanowi swoiste „okno ultrasonograficzne”, umożliwiające obserwację narządów rodnych kobiety, gruczołu krokowego mężczyzny oraz samego pęcherza. U osoby z cewnikiem przygotowanie ustala personel medyczny.
Środki przeczyszczające w tabletkach lub napary ziołowe należy stosować wyłącznie wtedy, gdy zaleci je lekarz lub pracownia USG. Nie są one rutynowo wymagane przed każdym badaniem.
Zwykle zaleca się nie jeść przez około 6 godzin przed badaniem nadbrzusza, niezależnie od tego, czy odbywa się ono rano, czy po południu. Dokładny czas i zasady picia płynów podaje pracownia. Jeśli potrzebna jest ocena pęcherza lub narządów miednicy, można otrzymać zalecenie wypicia 2-3 szklanek niegazowanej wody około godziny przed badaniem i nieoddawania moczu do jego wykonania. Ilość płynu należy dostosować do otrzymanej instrukcji.
Przygotowanie niemowląt i innych dzieci, w tym odstęp od karmienia, ustala się zależnie od wieku i badanego obszaru. Należy stosować instrukcję pracowni, nie przedłużając samodzielnie przerwy w karmieniu.
Przed przezodbytniczym badaniem gruczołu krokowego może być zalecane opróżnienie odbytnicy. Lewatywę wykonuje się tylko wtedy, gdy zaleci ją pracownia lub lekarz.
Ultrasonografia pozostałych narządów
Standardowe przezskórne badanie tkanek miękkich, ośrodkowego układu nerwowego u dziecka, stawów, mięśni, sutka, narządów szyi, płuc, oczodołu i śródpiersia zwykle nie wymaga specjalnego przygotowania.
Badania poprzedzające
Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań.
Opis badania
Przezskórną ultrasonografię jamy brzusznej wykonuje się najczęściej w pozycji leżącej pacjenta na plecach, na obu bokach, a niekiedy także na brzuchu (ryc. 17-8). Część badania może odbyć się w pozycji stojącej pacjenta, np. celem oceny nadmiernej ruchomości narządów. Niekiedy stosuje się specjalne wałki, na które kładzie się badanego.
Po odsłonięciu brzucha lekarz pokrywa skórę specjalnym żelem w celu uzyskania pełnego kontaktu głowicy aparatu ze skórą i wyeliminowania pęcherzyków powietrza. Żel jest łatwo usuwalny ze skóry.
Najczęściej narządy nadbrzusza dostrzegalne są lepiej w momencie głębokiego wdechu, dlatego badający może poprosić o głęboki wdech i krótkie wstrzymanie oddechu zgodnie z jego poleceniem. Sytuacja ta powtarza się wielokrotnie. W tym czasie lekarz przesuwa sondę nad poszczególnymi narządami jamy brzusznej. Niekiedy, celem lepszego obrazowania trzustki, wypełnia się żołądek płynem, tworząc swoiste „okno ultrasonograficzne”.
Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej dzieci wyjątkowo wymaga podawania środków uspokajających. Najkorzystniej przeprowadzić je w obecności matki po wyjaśnieniu, że badanie jest niebolesne. Niekiedy zdobywa się zaufanie dziecka, gdy może ono zobaczyć aparat i przebieg badania. U niemowląt matka odwraca uwagę dziecka.
Badania stawów biodrowych przeprowadza się w specjalnych przystawkach hamakowych po ułożeniu dziecka z odsłoniętymi biodrami na prawym i lewym boku.
Badanie ultrasonograficzne narządów szyi wykonuje się w pozycji leżącej pacjenta na plecach, z odgięciem głowy do tyłu (niekiedy ułatwia to wałek położony pod plecy). Przed badaniem należy zdjąć wszelkie ozdoby założone na szyję.
Badanie z wprowadzeniem sondy do przełyku czy żołądka przeprowadza się zwykle po uprzednim znieczuleniu gardła.
Wynik badania przekazywany jest w formie opisu, niekiedy z dołączonymi wydrukami obrazów ultrasonograficznych.
Czas badania
Badanie trwa zwykle kilkanaście minut.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Badającemu należy przedstawić skierowanie na badanie ultrasonograficzne oraz ewentualnie wyniki wcześniej wykonanych badań dodatkowych (radiologicznych, gastroskopowych, laboratoryjnych itp.).
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Po standardowym przezskórnym badaniu USG nie ma specjalnych zaleceń. Zalecenia po badaniu endoskopowym lub zabiegu pod kontrolą USG przekazuje personel medyczny.
Możliwe powikłania po badaniu
Standardowe diagnostyczne USG jest uznawane za bezpieczne przy prawidłowym stosowaniu i nie wykorzystuje promieniowania jonizującego. Nie opisano szkodliwego działania standardowego badania u ludzi. Badania ultrasonograficzne są stosowane w praktyce klinicznej od wielu dekad.
Ultradźwięki mogą jednak wywoływać efekty biologiczne, w tym wzrost temperatury tkanek i efekty mechaniczne. Dlatego badanie powinien wykonywać odpowiednio przeszkolony personel, dobierając możliwie małą ekspozycję wystarczającą do uzyskania informacji diagnostycznej. USG należy wykonywać ze wskazań medycznych, a nie niepotrzebnie przedłużać, szczególnie w ciąży. Ryzyko biopsji i innych zabiegów wykonywanych pod kontrolą USG ocenia się odrębnie od ryzyka samego obrazowania.
Opracowano na podstawie:
dr n. med. Ryszard Hermann
lek. med. Maciej Hermann
Ultrasonografia
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996