Onkologia

Onkologia zajmuje się przyczynami powstawania nowotworów, ich rozpoznawaniem, leczeniem i zapobieganiem. Zrozumienie podstawowych pojęć, takich jak nowotwór łagodny i złośliwy, stopień złośliwości czy zaawansowanie TNM, ułatwia właściwe odczytanie diagnozy i wyniku badania histopatologicznego.

Onkologia (od greckiego słowa onkos, czyli guz) jest dziedziną medycyny zajmującą się całokształtem zagadnień związanych z procesem nowotworowym. Bada przyczyny występowania i mechanizmy powstawania nowotworów, a także sposoby zapobiegania, wykrywania oraz leczenia chorób nowotworowych.

Nowotwór

Nowotwór jest złożonym procesem patologicznym, w którym zmienione komórki przestają prawidłowo reagować na mechanizmy kontrolujące ich wzrost, podziały i różnicowanie. Nowotwory mogą być łagodne albo złośliwe. Nowotwór złośliwy może naciekać otaczające tkanki, a jego komórki mogą przemieszczać się i namnażać w odległych narządach, tworząc przerzuty (ryc. 11-1).

W języku potocznym słowem „rak” określa się niekiedy wszystkie nowotwory złośliwe. W znaczeniu medycznym rak jest jednak nowotworem złośliwym wywodzącym się z tkanki nabłonkowej. Nazewnictwo nowotworów zależy między innymi od rodzaju komórek lub tkanki, z których powstają. Przykładowo nowotwór złośliwy pochodzący z:

• nabłonka gruczołowego nosi nazwę rak gruczołowy (adenocarcinoma),
• nabłonka płaskiego – rak płaskonabłonkowy (carcinoma planoepitheliale),
• tkanki tłuszczowej – tłuszczakomięsak (liposarcoma),
• tkanki włóknistej – włókniakomięsak (fibrosarcoma),
• tkanki naczyniowej – mięsak naczyniowy (angiosarcoma),
• komórek krwiotwórczych szpiku – białaczka (leukaemia),
• układu limfatycznego – chłoniak, w tym chłoniak Hodgkina, dawniej nazywany ziarnicą złośliwą,
• pozostałości struny grzbietowej – struniak (chordoma),
• komórek glejowych – glejak,
• komórek barwnikowych – czerniak (melanoma),
• komórek zarodkowych – na przykład rozrodczak (germinoma).

Natomiast nowotwór łagodny rozwijający się z:

• nabłonka powierzchniowego nosi nazwę brodawczak (papilloma),
• nabłonka gruczołowego – gruczolak (adenoma),
• tkanki łącznej włóknistej – włókniak (fibroma),
• tkanki tłuszczowej – tłuszczak (lipoma).

W niektórych guzach występują elementy nabłonkowe i łącznotkankowe, na przykład w gruczolakowłókniaku (fibroadenoma).

W rozpoznaniu lekarskim oprócz nazwy nowotworu podaje się jego umiejscowienie, na przykład: rak gruczołowy prawej piersi (adenocarcinoma mammae dextrae), rak płaskonabłonkowy lewego oskrzela (carcinoma planoepitheliale bronchi sinistri), tłuszczakomięsak prawego uda (liposarcoma femoris dextri) czy czerniak skóry grzbietu (melanoma malignum cutis dorsi).

Liczne odmiany nowotworów powstają w różnych typach ludzkich tkanek. Guzy wykazują znaczną zmienność właściwości biologicznych, dlatego wyróżnia się między innymi nowotwory łagodne, miejscowo złośliwe i złośliwe.

Nowotwór łagodny (niezłośliwy)

Nowotwór łagodny (z łacińskiego neoplasma benignum) jest zwykle utworzony z komórek zróżnicowanych i dojrzałych, o budowie zbliżonej do prawidłowej tkanki. Najczęściej jest dobrze odgraniczony, rośnie powoli i rozprężająco, uciskając sąsiadujące tkanki, oraz nie daje przerzutów. Po właściwym usunięciu rokowanie jest zwykle bardzo dobre, choć możliwość nawrotu zależy od rodzaju guza i kompletności leczenia.

Szkodliwy wpływ guza łagodnego na organizm może wynikać z wydzielania hormonów, krwawienia, zamknięcia światła naczynia, ucisku nerwu albo umiejscowienia w ważnym dla życia narządzie, na przykład w sercu lub ośrodkowym układzie nerwowym.

Nowotwór miejscowo złośliwy

Nowotwór miejscowo złośliwy, dawniej określany także jako półzłośliwy (z łacińskiego neoplasma semimalignum), może naciekać i niszczyć otaczające tkanki oraz nawracać po leczeniu. Ryzyko przerzutów zależy od konkretnego typu nowotworu i zwykle jest małe, ale nie zawsze można je całkowicie wykluczyć. Sposób leczenia oraz zakres wycięcia ustala się odpowiednio do rozpoznania histopatologicznego i umiejscowienia zmiany.

Nowotwór złośliwy

Nowotwór złośliwy (z łacińskiego neoplasma malignum) wykazuje zaburzenia różnicowania, dojrzewania oraz budowy tkankowej i komórkowej. Może rosnąć naciekająco, niszczyć zaatakowane tkanki i wnikać do naczyń, dając przerzuty drogą chłonną lub krwionośną. Tempo wzrostu, zdolność tworzenia przerzutów i ryzyko wznowy różnią się zależnie od rodzaju nowotworu, jego cech biologicznych oraz zastosowanego leczenia.

Hiperplazja (rozrost)

Hiperplazja (z łacińskiego hyperplasia) oznacza zwiększenie liczby komórek w narządzie lub tkance. Komórki zachowują prawidłowy wygląd i nie są komórkami nowotworowymi, chociaż niektóre rodzaje rozrostu mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nowotworu.

Rozrost może być naturalną reakcją organizmu na bodziec. Przykładem jest powiększenie węzłów chłonnych szyi podczas zakażenia gardła, spowodowane namnażaniem się limfocytów. Innym przykładem jest łagodny rozrost gruczołu krokowego. Powiększony gruczoł może uciskać cewkę moczową, utrudniać oddawanie moczu, a w zaawansowanych przypadkach prowadzić do zatrzymania moczu i uszkodzenia nerek.

Dysplazja

Dysplazja (z łacińskiego dysplasia) oznacza nieprawidłowości wyglądu, dojrzewania i uporządkowania komórek widoczne w badaniu mikroskopowym. Nie jest nowotworem złośliwym, a jej znaczenie zależy od rodzaju tkanki i stopnia nasilenia zmian. Niektóre zmiany dysplastyczne mogą poprzedzać rozwój nowotworu, natomiast inne nigdy się w niego nie przekształcają.

Termin „dysplazja” bywał dawniej stosowany także w odniesieniu do łagodnych zmian proliferacyjnych i zanikowych w piersi. Obecnie zmiany te opisuje się bardziej precyzyjnymi nazwami zależnymi od ich obrazu klinicznego i histopatologicznego.

Anaplazja (atypia)

Anaplazja (z łacińskiego anaplasia) jest zespołem cech morfologicznych charakterystycznych dla komórek wielu nowotworów złośliwych. Komórki stają się mniej dojrzałe, tracą cechy tkanki, z której pochodzą, wykazują zaburzenia różnicowania i mogą szybko się mnożyć.

Stan przednowotworowy

Stanem przednowotworowym określa się zmianę lub proces patologiczny związany ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nowotworu. Nie każda taka zmiana przekształci się w nowotwór, a wielkość ryzyka i czas rozwoju zależą od jej rodzaju oraz działania czynników rakotwórczych.

Ze względu na różnorodność zmian wyróżnia się między innymi:

• właściwe zmiany przednowotworowe, z których częściej może rozwinąć się nowotwór i które wymagają leczenia albo regularnej kontroli,
• stany sprzyjające powstawaniu zmian przednowotworowych, w których postępowanie może obejmować usunięcie czynnika drażniącego i nadzór,
• zmiany, które same nie są stanem przednowotworowym, ale mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju nowotworu.

Właściwe postępowanie zależy od rodzaju zmiany, jej umiejscowienia i wyniku badania histopatologicznego.

Rak przedinwazyjny

Synonimami raka przedinwazyjnego (z łacińskiego carcinoma praeinvasivum) są rak śródnabłonkowy, rak in situ, rak w miejscu, rak w stadium 0 i rak nienaciekający.

W obrazie mikroskopowym nieprawidłowe komórki pozostają w obrębie nabłonka i nie naciekają podścieliska ani nie dają przerzutów. Niektóre zmiany in situ mogą z czasem stać się nowotworem inwazyjnym, dlatego zwykle wymagają leczenia lub ścisłego nadzoru. Wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie dają bardzo dużą szansę wyleczenia.

Stopień złośliwości histologicznej nowotworu

W wielu nowotworach złośliwych można ocenić stopień złośliwości na podstawie cech widocznych w badaniu histopatologicznym. Stopień ten opisuje między innymi, jak bardzo komórki nowotworowe różnią się od komórek prawidłowych. Nie jest on tym samym co stopień zaawansowania choroby.

Systemy oceny różnią się zależnie od rodzaju nowotworu. W ogólnym ujęciu guzy mogą być opisywane jako:

• dobrze zróżnicowane,
• umiarkowanie zróżnicowane,
• słabo zróżnicowane,
• niezróżnicowane lub anaplastyczne, gdy komórki w znacznym stopniu utraciły podobieństwo do tkanki pochodzenia.

Stopień złośliwości histologicznej, wraz z typem nowotworu, jego zaawansowaniem, cechami molekularnymi i stanem pacjenta, pomaga w wyborze leczenia oraz ocenie rokowania.

Stopień zaawansowania klinicznego nowotworu

Po ustaleniu rozpoznania ocena rozległości i szerzenia się nowotworu jest jednym z podstawowych warunków planowania leczenia. W przypadku wielu guzów litych wykorzystuje się klasyfikację TNM, opartą na ocenie trzech elementów:

• T (tumor) – wielkość i miejscowe szerzenie się guza pierwotnego,
• N (nodes) – zajęcie regionalnych węzłów chłonnych,
• M (metastasis) – obecność przerzutów odległych.

Litery uzupełnia się cyframi i dodatkowymi oznaczeniami, które dokładniej opisują zaawansowanie procesu nowotworowego. Klasyfikacja TNM pomaga w planowaniu leczenia, ocenie jego wyników oraz określaniu rokowania. Niektóre nowotwory, między innymi część nowotworów układu krwiotwórczego i ośrodkowego układu nerwowego, opisuje się za pomocą innych systemów.

Badania przesiewowe

Badania przesiewowe, nazywane także screeningiem, wykonuje się u osób bez objawów choroby w celu wykrycia zmian przednowotworowych albo nowotworu we wczesnym stadium. Ich zadaniem jest zmniejszenie zachorowalności lub umieralności dzięki odpowiednio wczesnemu rozpoznaniu i leczeniu.

Programy przesiewowe są kierowane do ściśle określonych grup i prowadzone według ustalonych metod oraz odstępów między badaniami. Stosuje się je między innymi w wykrywaniu raka piersi, raka szyjki macicy oraz raka jelita grubego. Badania przesiewowe dotyczą również chorób nienowotworowych.

Opracowano na podstawie:
lek. med. Jarosław Skokowski
Wybrane pojęcia z onkologii
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996