Scyntygrafia

Scyntygrafia to badanie obrazowe, które pokazuje nie tylko wygląd narządu, lecz także sposób jego działania. Wykorzystuje niewielką ilość radiofarmaceutyku i gammakamerę, a przygotowanie oraz czas badania zależą od ocenianej części ciała.

Badanie nazywane jest również badaniem izotopowym.

Teoretyczne i techniczne podstawy badania

Scyntygrafia jest metodą uzyskiwania obrazu narządów, a przede wszystkim oceny ich czynności, przy pomocy niewielkich dawek izotopów promieniotwórczych (radioznaczników). Izotopy podawane są zwykle bezpośrednio do naczyń, wyjątkowo doustnie. Istnieją specjalne nomogramy i wzory, na podstawie których oblicza się dawkę izotopu w zależności od masy i powierzchni ciała. Najczęściej używanym radioizotopem jest technet-99m, rzadziej używa się jodu-131, talu-201 i galu-67. Izotopy te zwykle są związane z odpowiednio dobranymi związkami chemicznymi powodującymi gromadzenie się ich w określonym narządzie. I tak: koloidalna siarka wychwytywana jest przez komórki Kupffera wątroby, kuleczki albumin zatrzymują się w naczyniach włosowatych płuc, a technet połączony z fosforanami gromadzi się w kościach.

Radioizotopy używane w badaniach scyntygraficznych emitują promieniowanie gamma. Promieniowanie beta, niszczące komórki, używane jest w terapii radioizotopowej. Dawka promieniowania zależy od rodzaju badania i zastosowanego radiofarmaceutyku, a jego aktywność dobiera się tak, aby uzyskać potrzebne informacje diagnostyczne przy możliwie małym narażeniu pacjenta.

Rozmieszczenie izotopów oraz drogi ich przepływu, wydzielania i wydalania obrazuje się na monitorze komputera przy pomocy urządzeń zwanych scyntygrafami albo gammakamerami (ryc. 17-3). Scyntygrafy są aparatami, w których detektor przesuwa się nad badanym narządem. Jego obraz był drukowany na papierze (ryc. 17-4). Aparaty te są dziś przestarzałe, a czas badania jest długi, dlatego obecnie stosuje się gammakamery. Duża głowica takiego aparatu obejmuje swoim polem widzenia całość badanego narządu, na przykład wątrobę, serce, mózg lub nerki. Wynik utrwala się w pamięci komputera. W obrazie komputerowym, zależnie od potrzeb, możliwa jest zmiana skal barwnych, filtrowanie, wygładzanie, a przede wszystkim badanie czynności narządów. Gammakamery ruchome (rotujące) umożliwiają uzyskanie obrazów warstwowych (tomograficznych), podobnie jak w tomografii komputerowej (ryc. 17-6). Obrazy te uzyskuje się przez okrężny ruch głowicy aparatu wokół ciała pacjenta. Technika ta określana jest jako tomografia emisyjna pojedynczego fotonu (z angielskiego SPECT).

Badanie wykorzystuje promieniowanie jonizujące, dlatego wykonuje się je na podstawie wskazań medycznych, z uwzględnieniem korzyści i ryzyka. Po podaniu radiofarmaceutyku należy przestrzegać zaleceń pracowni dotyczących nawodnienia i kontaktu z innymi osobami, zwłaszcza małymi dziećmi oraz kobietami w ciąży.

Czemu służy badanie?

Podstawową zaletą metod izotopowych jest badanie czynności narządu: przepływu krwi, filtracji moczu pierwotnego, przepływu żółci w przewodach wątrobowych itp. Zatem, o ile techniki rentgenograficzne lepiej obrazują strukturę narządu, trudno o lepszą technikę diagnostyczną niż metody izotopowe w badaniu funkcji narządów wewnętrznych. Ponadto badania izotopowe pozwalają niejednokrotnie uniknąć wykonania badań radiologicznych obarczonych ryzykiem powikłań, połączonych z cewnikowaniem naczyń lub podawaniem jodowych środków kontrastowych (arteriografia, cholangiografia, koronarografia, urografia). Szczególnie przydatnymi badaniami izotopowymi są:

• perfuzyjna i wentylacyjna scyntygrafia płuc w ocenie zaburzeń krążenia płucnego, w tym zatorowości płucnej,
• perfuzyjna scyntygrafia mięśnia sercowego jako badanie selekcjonujące i poprzedzające koronarografię (angiografię naczyń wieńcowych),
• statyczna scyntygrafia wątroby w rozpoznawaniu i nadzorze przebiegu przewlekłego zapalenia wątroby,
• izotopowe badania nerek w rozpoznawaniu nerkowego tła nadciśnienia.

Wskazania do wykonania badania

Wskazania są wymienione w poszczególnych rozdziałach (kości, nerki, układ nerwowy, serce i naczynia, tarczyca, wątroba). Należy jednak wymienić inne grupy patologii, w których badania izotopowe również posiadają swoje zastosowanie:

• scyntygrafia guzów sutka (scyntymammografia): różnicowanie łagodnych i złośliwych zmian w sutku,
• scyntygrafia hormonalnie czynnych guzów przewodu pokarmowego (carcinoid, gastrinoma, insulinoma),
• scyntygrafia krwawienia z przewodu pokarmowego,
• scyntygrafia nowotworów pierwotnych i przerzutowych przy pomocy przeciwciał monoklonalnych i innych znaczników onkofilnych (o powinowactwie do guzów),
• scyntygrafia przełykowego zarzucania treści żołądkowej: nawracające zapalenia płuc u dzieci,
• scyntygrafia przytarczyc: lokalizacja gruczolaka przytarczyc,
• scyntygrafia rdzenia nadnerczy: nadciśnienie tętnicze wywołane guzem rdzenia nadnerczy,
• scyntygrafia ślinianek: guzy ślinianek oraz zaburzenia wydzielania śliny, zwłaszcza jednostronne,
• scyntygrafia szpiku kostnego: nacieczenie nowotworowe szpiku kostnego,
• scyntygrafia uchyłka Meckela: krwawienie z przewodu pokarmowego, zwłaszcza u dzieci,
• scyntygrafia żołądkowego zarzucania treści dwunastniczej: podejrzenie żółciowego zapalenia żołądka, zwłaszcza u dzieci.

Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.

Do badania kwalifikuje lekarz zakładu medycyny nuklearnej, uwzględniając wskazania, stan pacjenta i rodzaj planowanej procedury.

Sposób przygotowania do badania

Przygotowanie zależy od rodzaju scyntygrafii. Część badań nie wymaga szczególnych przygotowań, natomiast przed badaniem dróg żółciowych lub niektórymi badaniami przewodu pokarmowego pacjent powinien być na czczo. Szczegółowe zalecenia przekazuje pracownia medycyny nuklearnej. Jeżeli potrzebny jest dostęp dożylny (wenflon), zakłada go personel medyczny. U małych dzieci czasami konieczne jest zastosowanie środka uspokajającego w celu zapewnienia nieruchomego ułożenia pod głowicą aparatu; decyzję podejmuje lekarz, a lek podaje personel medyczny.

Badania poprzedzające

Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań. Jeżeli wykonano badania radiologiczne lub ultrasonograficzne, należy dostarczyć ich wyniki lekarzowi opisującemu badanie scyntygraficzne.

Opis badania

Radioznacznik podaje się najczęściej dożylnie, rzadziej doustnie lub inhalacyjnie. Dożylne podanie radioznacznika może spowodować krótkotrwałe pieczenie lub ból w miejscu wkłucia; każdą niepokojącą dolegliwość należy zgłosić personelowi. Doustnie radioznacznik może być podany w postaci płynu lub kapsułki.

Niektóre pomiary scyntygraficzne rozpoczyna się bezpośrednio po podaniu radioznacznika (angioscyntygrafia mózgowa, badanie pierwszego przejścia, renoscyntygrafia), inne po określonym czasie. Badanie scyntygraficzne kości i statyczną scyntygrafię nerek DMSA wykonuje się zwykle po kilku godzinach od podania radioznacznika. Przy niektórych badaniach, na przykład kości, zaleca się picie płynów, aby przyspieszyć wydalanie z moczem resztek izotopu krążącego we krwi.

To, czy pacjent powinien być na czczo, zależy od rodzaju scyntygrafii. Należy stosować się do instrukcji otrzymanych z pracowni, ponieważ przygotowanie może obejmować także zalecenia dotyczące posiłków, płynów lub przyjmowanych leków.

Badanie scyntygraficzne wykonuje się w różnych pozycjach: zwykle leżącej, rzadziej stojącej lub siedzącej. Dłonie i stopy bada się po ich położeniu na detektorze gammakamery. Szereg narządów bada się w projekcji przedniej, tylnej i dwóch projekcjach bocznych. Do badania izotopowego nie trzeba się rozbierać. Jeżeli między głowicą aparatu a ciałem pacjenta znajdują się duże przedmioty metalowe, na przykład monety w kieszeniach, wisiorki na szyi lub metalowe klamry pasków, należy je usunąć. Czas rejestracji obrazów zależy od rodzaju badania i może wynosić od kilku do kilkudziesięciu minut, natomiast cała procedura może wymagać oczekiwania po podaniu radiofarmaceutyku lub wizyt w kolejnych dniach.

Wyniki badań scyntygraficznych przekazywane są w formie opisu, niekiedy z dołączonymi obrazami (scyntygramami).

Czas trwania badania

Rejestracja obrazów trwa zwykle kilkadziesiąt minut, ale w zależności od procedury cały proces może rozciągać się na kilka godzin, a w określonych przypadkach nawet na 2-5 dni.

Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie

Przed badaniem

• skłonność do krwawień (skaza krwotoczna),
• ciążę lub możliwość ciąży,
• karmienie piersią.

W czasie badania

• wszelkie nagłe dolegliwości, na przykład ból, zwłaszcza ból za mostkiem, lub duszność.

Jak należy zachowywać się po badaniu?

Po badaniu należy pić dużo płynów, o ile lekarz nie zaleci inaczej, i często oddawać mocz, aby przyspieszyć wydalanie radiofarmaceutyku z organizmu. Przez czas wskazany przez personel należy ograniczyć bliski i długotrwały kontakt z małymi dziećmi oraz kobietami w ciąży. Długość tych ograniczeń zależy od zastosowanego radiofarmaceutyku i rodzaju badania, dlatego decydujące są indywidualne zalecenia pracowni.

Możliwe powikłania po badaniu

Powikłania występują rzadko. Możliwe są przede wszystkim dolegliwości w miejscu wkłucia, a każdą niepokojącą reakcję należy zgłosić personelowi. Badanie może być powtarzane, jeżeli istnieją ku temu wskazania medyczne, i wykonuje się je u pacjentów w różnym wieku. Ciążę, podejrzenie ciąży i karmienie piersią trzeba zgłosić przed badaniem. W ciąży procedury medycyny nuklearnej rozważa się wyłącznie w szczególnych sytuacjach, gdy oczekiwana korzyść przewyższa ryzyko. W okresie karmienia piersią może być konieczne czasowe albo całkowite przerwanie karmienia, zależnie od zastosowanego radiofarmaceutyku i zaleceń pracowni.

Opracowano na podstawie:
dr n. med. Piotr Lass
Scyntygrafia
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996