Wynik PSA przekraczający zakres podany przez laboratorium często budzi obawę u pacjentów związaną z ryzykiem raka prostaty. Samo podwyższenie stężenia tego markera nie pozwala jednak rozpoznać nowotworu. Na wynik mogą wpływać również łagodne choroby gruczołu krokowego, zakażenie układu moczowego czy niedawne zabiegi urologiczne. Dlatego PSA zawsze powinno być oceniane razem z wiekiem pacjenta, objawami, historią chorób oraz wynikami innych badań.
Czym jest PSA?
PSA, czyli swoisty antygen sterczowy, jest białkiem wytwarzanym przez komórki gruczołu krokowego. Niewielka jego ilość przedostaje się do krwi i może zostać oznaczona podczas badania laboratoryjnego.
PSA jest markerem narządowym, ale nie jest charakterystyczne wyłącznie dla raka. Jego stężenie może wzrosnąć w różnych chorobach prostaty, a pojedynczy wynik nie wskazuje jeszcze, z jakiego powodu doszło do zmiany. Nie istnieje też jedna wartość, którą można interpretować jednakowo u każdego mężczyzny. Znaczenie mają między innymi wiek, objętość prostaty i wcześniejsze wyniki.
Czy podwyższone PSA oznacza raka prostaty?
Nie. Podwyższony wynik może zwiększać podejrzenie raka prostaty, ale nie stanowi potwierdzenia choroby. PSA może wzrastać również w łagodnym rozroście gruczołu krokowego, który występuje coraz częściej wraz z wiekiem, oraz w stanach zapalnych. Także wynik mieszczący się w zakresie referencyjnym nie daje całkowitej pewności, że w prostacie nie rozwija się nowotwór. Z tego powodu lekarz nie ocenia wyłącznie jednej liczby. Bierze pod uwagę jej zmianę w czasie, wynik badania prostaty, występowanie raka w rodzinie oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.
Rak prostaty na wczesnym etapie może nie powodować wyraźnych dolegliwości. Objawy takie jak osłabienie strumienia moczu, częste oddawanie moczu w nocy, czy nagłe parcie częściej wiążą się z łagodnym rozrostem prostaty, ale wymagają oceny, szczególnie gdy pojawiają się po raz pierwszy lub stopniowo się nasilają.
Co może podwyższać stężenie PSA?
Do częstych przyczyn wzrostu PSA należą łagodny rozrost prostaty, zapalenie gruczołu krokowego, zakażenie układu moczowego oraz zatrzymanie moczu. Wynik może się zmienić także po cewnikowaniu, cystoskopii, biopsji prostaty lub innych procedurach wykonywanych w obrębie dróg moczowych.
Przejściowy wpływ mogą mieć również wytrysk, intensywna aktywność fizyczna lub długotrwała jazda na rowerze krótko przed pobraniem krwi. Niektóre leki stosowane w leczeniu łagodnego rozrostu prostaty obniżają natomiast stężenie PSA, co lekarz musi uwzględnić podczas interpretacji.
Nie należy samodzielnie zakładać, że nieprawidłowy wynik jest skutkiem jednej z tych sytuacji. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieją objawy infekcji, zatrzymania moczu albo inna możliwa przyczyna wzrostu.
Dlaczego badanie PSA bywa powtarzane?
Stężenie PSA może ulegać wahaniom. Jeżeli wynik jest umiarkowanie podwyższony, a pacjent nie ma niepokojących objawów ani nieprawidłowości w badaniu prostaty, lekarz może zalecić ponowne oznaczenie po określonym czasie.
Kontrolne badanie najlepiej wykonać w tym samym laboratorium i tą samą metodą. Przed pobraniem krwi należy zastosować się do zaleceń dotyczących wysiłku, aktywności seksualnej i odstępu od procedur urologicznych. W przypadku zakażenia układu moczowego badanie wykonuje się dopiero po jego wyleczeniu i po upływie czasu wskazanego przez lekarza. Powtórzenie testu pozwala sprawdzić, czy podwyższenie było przejściowe, czy utrzymuje się i wymaga rozszerzenia diagnostyki. Sam spadek wartości nie zawsze kończy obserwację, zwłaszcza u pacjenta z dodatnim wywiadem rodzinnym lub innymi czynnikami ryzyka.
Jak urolog ocenia podwyższony wynik?
Konsultacja rozpoczyna się od wywiadu. Urolog pyta o trudności w oddawaniu moczu, ból, gorączkę, krew w moczu, przebyte zakażenia, wcześniejsze zabiegi oraz stosowane leki. Istotne są także poprzednie wartości PSA i występowanie raka prostaty u bliskich krewnych.
Lekarz może wykonać badanie prostaty przez odbytnicę, które pozwala ocenić jej wielkość, konsystencję i obecność podejrzanych stwardnień. W zależności od sytuacji zleca się również badanie moczu, ponowne oznaczenie PSA, oznaczenie dodatkowych parametrów laboratoryjnych albo badania obrazowe. Więcej informacji o zakresie konsultacji i dostępnej diagnostyce znajduje się na stronie poradni urologicznej GlivClinic na Śląsku – glivclinic.pl/poradnie/urologia-katowice/.
USG może pomóc w ocenie układu moczowego, objętości prostaty i zalegania moczu po mikcji, ale nie służy samo w sobie do potwierdzenia lub wykluczenia raka gruczołu krokowego.
Kiedy wykonuje się rezonans prostaty?
Przy utrzymującym się podejrzeniu raka lekarz może skierować pacjenta na wieloparametryczny rezonans magnetyczny prostaty. Badanie pomaga wykryć podejrzane obszary, określić ich położenie oraz ocenić prawdopodobieństwo obecności istotnej klinicznie zmiany. Wynik rezonansu opisuje się między innymi za pomocą skali PI-RADS. Im wyższa kategoria, tym większe podejrzenie obecności nowotworu wymagającego dalszego sprawdzenia. Rezonans pomaga również zaplanować biopsję i precyzyjniej wskazać miejsce pobrania materiału.
Prawidłowy wynik rezonansu nie zawsze kończy diagnostykę. Lekarz uwzględnia także stężenie PSA, objętość gruczołu krokowego, wynik badania przez odbytnicę i indywidualne czynniki ryzyka.
Czy każdy podwyższony wynik PSA wymaga biopsji?
Biopsji nie wykonuje się automatycznie po jednym podwyższonym wyniku. Decyzja zależy od całego obrazu klinicznego, w tym od wyniku kontrolnego oznaczenia, badania prostaty, rezonansu oraz gęstości PSA, czyli stosunku jego stężenia do objętości gruczołu krokowego. Jeżeli ryzyko istotnej zmiany jest zwiększone, biopsja pozwala pobrać fragmenty tkanki do badania histopatologicznego. Dopiero ocena materiału pod mikroskopem umożliwia potwierdzenie raka i określenie jego cech. U części pacjentów wyniki badań wskazują natomiast na możliwość dalszej obserwacji bez natychmiastowego wykonywania biopsji.
Podwyższone PSA jest sygnałem wymagającym uporządkowanej oceny, a nie gotową diagnozą. Dalsze postępowanie może obejmować powtórzenie badania krwi, konsultację urologiczną, rezonans prostaty, a w uzasadnionych przypadkach biopsję.
artykuł zewnętrzny (wp)