Rezonans magnetyczny tworzy szczegółowe obrazy narządów i tkanek bez użycia promieniowania rentgenowskiego. Badanie wykorzystuje silne pole magnetyczne i fale radiowe, dlatego przed wejściem do pracowni konieczna jest dokładna kontrola implantów, urządzeń elektronicznych i wszystkich metalowych przedmiotów.
Badanie nazywane jest również MRI, MR lub tomografią rezonansu magnetycznego. Nazwa zwyczajowa to rezonans.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Badanie polega na umieszczeniu pacjenta w aparacie, w stałym polu magnetycznym o wysokiej energii. Powoduje ono uporządkowanie jąder atomów wodoru w organizmie. Aparat emituje również fale radiowe, które wzbudzają te jądra, a następnie odbiera wysyłane przez nie sygnały. Liczba jąder wodoru i zachowanie sygnału różnią się w poszczególnych tkankach, co umożliwia tworzenie obrazu.
Komputer wykonuje skomplikowane obliczenia i przedstawia uzyskane dane w formie obrazów struktur anatomicznych. Obrazy można uzyskać w różnych płaszczyznach, a wynik jest przechowywany cyfrowo.
Rezonans magnetyczny nie wykorzystuje promieniowania rentgenowskiego. Silne pole magnetyczne, fale radiowe i szybko zmieniające się pola gradientowe wymagają jednak zachowania szczególnych zasad bezpieczeństwa, zwłaszcza u osób z implantami lub urządzeniami medycznymi.
Czemu służy badanie?
Badanie umożliwia ocenę struktur anatomicznych w różnych płaszczyznach, a także trójwymiarowo. Szczególnie dobrze obrazuje ośrodkowy układ nerwowy, czyli mózg i kanał kręgowy, oraz tkanki miękkie kończyn, w tym tkankę podskórną, mięśnie, więzadła i stawy.
Rezonans magnetyczny służy również do oceny naczyń. Angiografia rezonansu magnetycznego pozwala uzyskać obraz tętnic lub żył i ocenić między innymi tętniaki oraz inne nieprawidłowości naczyniowe. W zależności od badanego obszaru i zastosowanej techniki wykonuje się ją bez środka kontrastowego albo po podaniu kontrastu na bazie gadolinu.
Wskazania do wykonania badania
Ośrodkowy układ nerwowy
- Choroby demielinizacyjne, na przykład stwardnienie rozsiane.
- Choroby otępienne, na przykład choroba Alzheimera.
- Nowotwory mózgu trudne do oceny w innych badaniach.
- Ocena struktur okolicy przysadki mózgowej, oczodołu i tylnego dołu czaszki.
- Guzy kanału kręgowego.
- Ocena anatomiczna struktur kanału kręgowego.
- Zmiany popromienne w ośrodkowym układzie nerwowym.
- Zaburzenia neurologiczne o niewyjaśnionej przyczynie.
Układ ruchu i tkanki miękkie
- Guzy tkanek miękkich.
- Urazy tkanek miękkich, w tym stawów, mięśni i więzadeł.
Klatka piersiowa, jama brzuszna i miednica
- Guzy serca.
- Choroby dużych naczyń.
- Guzy płuc naciekające ścianę klatki piersiowej.
- Nowotwory narządów rodnych u kobiet i gruczołu krokowego u mężczyzn.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Sposób przygotowania do badania
Zasady dotyczące jedzenia, picia i przyjmowania leków zależą od badanego obszaru, planowanego podania środka kontrastowego oraz ewentualnej sedacji lub znieczulenia. Przy większości badań można jeść, pić i przyjmować leki jak zwykle, o ile pracownia nie przekaże innych zaleceń. Przed badaniem jamy brzusznej pracownia może zalecić pozostanie na czczo lub podać lek ograniczający ruchy jelit. Nie należy przyjmować takiego leku samodzielnie.
Małe dzieci i osoby, które nie są w stanie leżeć nieruchomo, mogą wymagać sedacji lub znieczulenia. Jest to możliwe tylko w pracowni wyposażonej w aparaturę i zabezpieczenia przystosowane do pracy w polu magnetycznym. Po zastosowaniu leków uspokajających potrzebna jest osoba towarzysząca, a pacjent nie powinien prowadzić pojazdu przez czas wskazany przez personel.
Do pomieszczenia z aparatem nie wolno wnosić luźnych metalowych przedmiotów, ponieważ mogą zostać gwałtownie przyciągnięte przez magnes. Przed badaniem należy pozostawić między innymi klucze, telefon, zegarek, biżuterię, spinki do włosów, karty płatnicze, aparaty słuchowe i zdejmowane protezy. Personel może poprosić o przebranie się w odzież przeznaczoną do badania oraz zmycie makijażu zawierającego drobiny metali. Plastry lecznicze, pompy insulinowe i systemy ciągłego monitorowania glukozy wolno pozostawić lub zdjąć wyłącznie zgodnie z instrukcją pracowni.
Przed rezonansem trzeba zgłosić wszystkie implanty, protezy, odłamki metalu i urządzenia elektroniczne znajdujące się w ciele oraz, jeśli to możliwe, przedstawić kartę implantu z jego dokładną nazwą i modelem. Rozrusznik serca, kardiowerter-defibrylator, klips naczyniowy czy płytka ortopedyczna nie zawsze wykluczają badanie. Decyzja zależy od tego, czy dany wyrób jest bezpieczny w środowisku MR lub warunkowo dopuszczony do badania oraz czy pracownia może spełnić określone przez producenta warunki. Nieznanego implantu nie należy uznawać za bezpieczny bez weryfikacji.
Osoba z klaustrofobią powinna poinformować o niej pracownię z wyprzedzeniem. Pomocne może być wyjaśnienie przebiegu badania, aparat o szerszym otworze albo, gdy jest to konieczne, sedacja. Lek uspokajający nie jest rutynowo potrzebny każdemu pacjentowi.
Jeżeli planowane jest podanie środka kontrastowego na bazie gadolinu, należy zgłosić chorobę nerek, przebyte reakcje na taki kontrast oraz ciążę lub jej podejrzenie. U części pacjentów przed badaniem oznacza się czynność nerek. Gadolinu nie podaje się rutynowo w ciąży; może zostać zastosowany tylko wtedy, gdy jest niezbędny do rozpoznania, a spodziewana korzyść przeważa nad możliwym ryzykiem.
Badania poprzedzające
Dobór metody obrazowania zależy od problemu klinicznego. W niektórych przypadkach lekarz może wcześniej zlecić inne badanie, na przykład USG, zdjęcie rentgenowskie lub tomografię komputerową. Na rezonans warto przynieść wcześniejsze opisy i obrazy badań, jeżeli poprosi o to pracownia.
Opis badania
Przed wejściem do pracowni pacjent wypełnia ankietę bezpieczeństwa, a personel ponownie sprawdza obecność implantów i metalowych przedmiotów. Pacjent zwykle przebiera się w przygotowaną odzież, następnie kładzie się na ruchomym stole. Nad badaną okolicą lub wokół niej umieszcza się specjalną cewkę, a stół wsuwa się do otworu aparatu.
Podczas wykonywania sekwencji aparat wydaje głośne, rytmiczne dźwięki, dlatego pacjent otrzymuje stopery lub słuchawki. Z personelem utrzymuje kontakt przez interkom i może użyć gruszki alarmowej. Trzeba leżeć nieruchomo, a przy niektórych badaniach na krótko wstrzymać oddech, ponieważ ruch obniża jakość obrazów.
W części badań dla dokładniejszej oceny podaje się dożylnie środek kontrastowy na bazie gadolinu. O potrzebie jego zastosowania decyduje lekarz na podstawie celu badania, stanu pacjenta i przyjętego protokołu.
Wynik badania jest przekazywany w formie opisu, a obrazy są udostępniane elektronicznie lub na nośniku zgodnie z praktyką danej placówki.
Czas trwania badania
Badanie trwa najczęściej od 15 do 60 minut. Czas zależy od badanego obszaru, liczby wykonywanych sekwencji, użycia kontrastu i tego, czy obrazy trzeba powtórzyć z powodu ruchu. Bardziej złożone badania mogą potrwać dłużej.
Informacje, które należy przekazać personelowi
Przed badaniem
- Wszczepiony rozrusznik serca, kardiowerter-defibrylator, neurostymulator, implant ślimakowy, klips naczyniowy, proteza, płytka ortopedyczna lub inne urządzenie albo metalowy element w organizmie.
- Możliwe metalowe odłamki, zwłaszcza w oku, lub uraz związany z obróbką metalu.
- Ciąża, jej podejrzenie lub karmienie piersią.
- Choroba nerek, dializoterapia albo przeszczep nerki, jeśli może być potrzebny środek kontrastowy.
- Wcześniejsza reakcja na środek kontrastowy na bazie gadolinu lub inne ciężkie reakcje alergiczne.
- Klaustrofobia, silny ból albo trudność w pozostaniu bez ruchu.
- Stosowanie pompy insulinowej, systemu ciągłego monitorowania glukozy, plastra leczniczego lub innego urządzenia noszonego na ciele.
- Wyniki wcześniejszych badań, jeżeli pracownia poprosiła o ich dostarczenie.
W czasie badania
Pacjent ma stałą możliwość kontaktu z personelem. Powinien od razu zgłosić ból, pieczenie lub nagrzewanie się ciała, skurcze mięśni, pogorszenie słuchu, uczucie klaustrofobii albo inne nagłe dolegliwości. Po podaniu kontrastu trzeba natychmiast poinformować o duszności, obrzęku, wysypce, zawrotach głowy, nudnościach lub bólu w miejscu wkłucia.
Jak zachowywać się po badaniu?
Po badaniu bez sedacji można zazwyczaj od razu wrócić do zwykłych zajęć, jedzenia i picia. Po podaniu kontrastu należy postępować zgodnie z zaleceniami pracowni. Jeżeli zastosowano sedację lub znieczulenie, pacjent wymaga opieki osoby towarzyszącej i musi przestrzegać czasowych ograniczeń dotyczących prowadzenia pojazdów oraz obsługi urządzeń.
Po standardowej dawce środka kontrastowego na bazie gadolinu zwykle nie ma potrzeby przerywania karmienia piersią. Indywidualne wątpliwości warto omówić z radiologiem.
Możliwe powikłania i zagrożenia
Rezonans magnetyczny nie naraża pacjenta na promieniowanie jonizujące, ale nie jest badaniem całkowicie pozbawionym ryzyka. Silne pole magnetyczne może przemieścić niektóre przedmioty lub zakłócić działanie niewłaściwie zakwalifikowanego implantu. Możliwe są również nagrzewanie tkanek i oparzenia, przejściowa stymulacja nerwów, dyskomfort związany z hałasem oraz napad lęku u osoby z klaustrofobią. Ryzyko ograniczają ankieta bezpieczeństwa, kontrola przed wejściem do pracowni, prawidłowe ułożenie przewodów i kończyn oraz ochrona słuchu.
Po podaniu gadolinu mogą wystąpić między innymi nudności, ból głowy, miejscowy ból po wynaczynieniu lub rzadka reakcja nadwrażliwości. Nefrogenne włóknienie układowe jest obecnie bardzo rzadkim powikłaniem i dotyczy przede wszystkim osób z ciężką niewydolnością nerek; dlatego rodzaj kontrastu i potrzebę jego zastosowania dobiera się do stanu pacjenta.
Badanie bez kontrastu może być wykonane u kobiety w ciąży, jeśli jest medycznie uzasadnione i oczekiwany wynik wpłynie na postępowanie. Środka kontrastowego na bazie gadolinu nie stosuje się w ciąży rutynowo.
Opracowano na podstawie:
dr n. med. Ryszard Hermann
lek. med. Maciej Hermann
Rezonans magnetyczny
Encyklopedia Badań Medycznych
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996