Ocena zdolności zagęszczania moczu sprawdza, jak organizm ogranicza utratę wody, gdy przez określony czas nie przyjmuje się płynów. Próba wymaga ścisłego nadzoru medycznego, regularnych pomiarów masy ciała oraz badań krwi i moczu, ponieważ może doprowadzić do odwodnienia.
Badanie nazywane jest również próbą zagęszczania moczu, próbą odwodnieniową lub próbą z ograniczeniem płynów. Historycznie używano także określenia „sucha próba”.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Podstawą oceny zdolności zagęszczania moczu jest zjawisko oddawania przez zdrowy organizm mniejszej ilości bardziej zagęszczonego moczu w warunkach ograniczonej podaży płynów. Proces ten zależy między innymi od działania wazopresyny argininowej (AVP, dawniej nazywanej hormonem antydiuretycznym – ADH) oraz prawidłowej odpowiedzi nerek na ten hormon.
Czemu służy badanie?
Badanie pozwala ocenić, czy organizm potrafi prawidłowo zagęszczać mocz. Współcześnie próba odwodnieniowa jest wykorzystywana przede wszystkim w diagnostyce nadmiernego pragnienia i oddawania dużych ilości rozcieńczonego moczu oraz w różnicowaniu niedoboru AVP, oporności nerek na AVP i pierwotnej polidypsji.
Zaburzenie zdolności zagęszczania moczu może również towarzyszyć chorobom nerek, zwłaszcza dotyczącym cewek i śródmiąższu.
Wskazania do wykonania badania
- Nadmierne pragnienie i oddawanie dużych ilości rozcieńczonego moczu.
- Podejrzenie niedoboru wazopresyny argininowej lub oporności nerek na jej działanie.
- Podejrzenie zaburzeń zdolności zagęszczania moczu w przebiegu chorób nerek.
Badanie jest wykonywane wyłącznie na zlecenie lekarza i pod ścisłym nadzorem personelu medycznego.
Sposób przygotowania do badania
Należy postępować zgodnie z instrukcją otrzymaną od placówki wykonującej próbę. Nie wolno samodzielnie ograniczać płynów przed badaniem, jeśli lekarz nie zalecił inaczej.
Trzeba poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, szczególnie desmopresynie, lekach moczopędnych, preparatach litu, inhibitorach SGLT2 oraz innych środkach mogących wpływać na gospodarkę wodno-elektrolitową. Leków nie należy odstawiać bez uzgodnienia z lekarzem. Placówka może również zalecić unikanie alkoholu, kofeiny i palenia tytoniu przed próbą.
Badania poprzedzające
Zakres badań ustala lekarz. Przed próbą zwykle ocenia się między innymi stężenie sodu, potasu, glukozy, mocznika i kreatyniny we krwi, a także osmolalność krwi i moczu. Niekiedy wcześniej mierzy się dobową objętość moczu, aby potwierdzić wielomocz.
Dotychczasowe wyniki badań laboratoryjnych należy przedstawić lekarzowi zlecającemu próbę.
Opis badania
Badanie zdolności zagęszczania moczu odbywa się w warunkach szpitalnych lub w odpowiednio przygotowanej jednostce dziennej. Na początku pacjent jest ważony, oddaje próbkę moczu i ma pobieraną krew. Następnie przez określony czas nie może pić, a personel regularnie mierzy ilość oddawanego moczu, jego osmolalność oraz masę ciała pacjenta. W ustalonych odstępach pobierana jest także krew do oceny stężenia sodu i osmolalności.
Badanie jest przerywane po osiągnięciu wyniku pozwalającego na interpretację albo wcześniej, jeśli pacjent nadmiernie traci masę ciała, wyniki krwi wskazują na istotne odwodnienie lub pojawia się złe samopoczucie. W części protokołów podaje się następnie desmopresynę i ponownie ocenia zdolność zagęszczania moczu, co pomaga określić przyczynę zaburzenia.
Próba Zimnickiego jest historyczną metodą oceny dobowych zmian objętości i ciężaru właściwego moczu przy ustalonej podaży płynów. Nie jest zamiennikiem współczesnej, nadzorowanej próby odwodnieniowej i nie powinna być wykonywana samodzielnie.
Wynik przekazywany jest w postaci zestawienia pomiarów i interpretacji lekarskiej.
Czas
Badanie trwa zwykle kilka godzin i może zająć większą część dnia. Dokładny czas zależy od protokołu placówki, wyników kolejnych pomiarów i reakcji organizmu.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Dotychczasowe wyniki badań funkcji nerek i gospodarki wodno-elektrolitowej.
- Wszystkie aktualnie przyjmowane leki i suplementy.
- Choroby nerek, cukrzycę, choroby serca oraz inne przewlekłe schorzenia.
- Ciążę lub możliwość ciąży.
W czasie badania
- Silne lub trudne do opanowania pragnienie.
- Osłabienie, zawroty lub ból głowy, nudności, splątanie albo inne pogorszenie samopoczucia.
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Po zakończeniu próby należy pić i jeść zgodnie z instrukcją personelu. Płyny zwykle uzupełnia się stopniowo, a przed wyjściem placówka może jeszcze ocenić samopoczucie pacjenta i wyniki końcowych pomiarów.
Możliwe powikłania po badaniu
Najważniejszym ryzykiem jest odwodnienie. Podczas próby mogą pojawić się nasilone pragnienie, ból głowy, osłabienie, zawroty głowy, nudności lub spadek ciśnienia. Pobieranie krwi może powodować krótkotrwały ból albo niewielki siniak w miejscu wkłucia.
Ścisłe monitorowanie pozwala przerwać badanie, zanim odwodnienie stanie się niebezpieczne. U dzieci stosuje się odrębne protokoły i szczególnie uważny nadzór. Decyzję o wykonaniu próby w ciąży lub przy poważnych chorobach współistniejących podejmuje lekarz po ocenie korzyści i ryzyka.
Opracowano na podstawie:
prof. dr hab. med. Bolesław Rutkowski
Ocena zdolności zagęszczania moczu
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996