Próby rumieniowe i inne fototesty pomagają ustalić, czy skóra reaguje nieprawidłowo na promieniowanie UVA, UVB lub światło widzialne. Kontrolowane naświetlanie niewielkich pól skóry pozwala określić próg reakcji, odtworzyć charakterystyczne zmiany albo sprawdzić, czy światło aktywuje reakcję na konkretną substancję.
Badania te nazywane są również próbami świetlnymi lub fototestami. W zależności od podejrzewanej przyczyny mogą obejmować:
- klasyczne próby rumieniowe, czyli ocenę reakcji skóry na kontrolowane dawki promieniowania bez użycia dodatkowych substancji,
- próby prowokacyjne lub fototoksyczne wykonywane w wybranych sytuacjach klinicznych,
- próby fotoalergiczne, nazywane również fotopróbami płatkowymi lub fotopatch testami.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Fototesty polegają na ocenie zmian powstających na niewielkich obszarach skóry, zwykle pleców lub przedramienia, pod wpływem kontrolowanych dawek promieniowania. Stosuje się źródła emitujące określone zakresy promieniowania ultrafioletowego UVA i UVB, a w razie potrzeby także światło widzialne. Zakres fal i dawki dobiera się do rodzaju podejrzewanej fotodermatozy oraz fototypu skóry pacjenta.
Promieniowanie UVB ma silne działanie rumieniotwórcze. Najniższą dawkę wywołującą wyraźny, ograniczony rumień określa się jako minimalną dawkę rumieniową, czyli MED. Reakcje na UVA i światło widzialne ocenia się według innych progów i obrazu klinicznego. Nie istnieje jedna uniwersalna prawidłowa wartość MED dla wszystkich osób, ponieważ wynik zależy między innymi od fototypu, niedawnej ekspozycji na słońce, leków, użytej lampy i metody badania.
W reakcji fototoksycznej promieniowanie aktywuje substancję obecną w skórze i bezpośrednio uszkadza komórki. Reakcja może wystąpić u każdej osoby, jeżeli dawka substancji i światła jest wystarczająca. Fotoalergia jest natomiast reakcją immunologiczną. W fotopróbie płatkowej porównuje się odpowiedź na ten sam alergen w miejscu naświetlonym UVA i w miejscu chronionym przed światłem.
Czemu służy badanie?
Próby świetlne służą do oceny indywidualnej wrażliwości skóry na UVA, UVB i światło widzialne oraz do określenia zakresu promieniowania wywołującego zmiany. Próby prowokacyjne mogą pomóc odtworzyć typowy wykwit u pacjenta, którego próg rumieniowy jest prawidłowy. Fotopróby płatkowe umożliwiają rozpoznanie kontaktowej fotoalergii, na przykład na składniki kosmetyków, filtrów przeciwsłonecznych lub leków stosowanych na skórę.
Wynik zawsze interpretuje się łącznie z wyglądem i rozmieszczeniem zmian, wywiadem dotyczącym ekspozycji na słońce, leków i kosmetyków oraz, w razie potrzeby, innymi badaniami laboratoryjnymi lub biopsją skóry. Ujemny fototest nie wyklucza każdej choroby przebiegającej z nadwrażliwością na światło.
Wskazania do wykonania badania
Klasyczne próby świetlne i próby prowokacyjne
- Podejrzenie wielopostaciowych osutek świetlnych.
- Pokrzywka słoneczna, przewlekłe posłoneczne zapalenie skóry, świerzbiączka letnia i opryszczki ospówkowate.
- Choroby skóry zaostrzane przez światło, między innymi toczeń rumieniowaty, niektóre postacie zapalenia skórno-mięśniowego, atopowego zapalenia skóry i liszaja płaskiego.
- Nietypowe lub nasilone reakcje skórne po ekspozycji na słońce, gdy konieczne jest określenie ich widma czynnego.
- Ocena dawki wyjściowej przed wybranymi rodzajami fototerapii.
W niektórych genetycznie uwarunkowanych zespołach nadwrażliwości na światło celowe naświetlanie może być niewskazane. O wyborze fototestu lub innych badań decyduje specjalista.
Próby fototoksyczne
- Podejrzenie nasilonej reakcji przypominającej oparzenie słoneczne po zastosowaniu leku lub innej substancji zwiększającej wrażliwość na światło.
- Zmiany powstałe po jednoczesnym kontakcie skóry z rośliną lub jej sokiem i ekspozycji na słońce, czyli podejrzenie fitofotodermatozy.
- Ocena reakcji na podejrzaną substancję w wyspecjalizowanej pracowni, jeżeli wynik może wpłynąć na dalsze postępowanie.
Próby fotoalergiczne
- Zmiany wypryskowe występujące głównie na skórze odsłoniętej po zastosowaniu kosmetyku, filtru przeciwsłonecznego, zapachu lub leku miejscowego.
- Podejrzenie, że substancja powoduje reakcję alergiczną dopiero po naświetleniu.
- Nawracające zapalenie skóry związane z produktami stosowanymi na skórę i ekspozycją na słońce.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Badania poprzedzające
Nie zawsze są potrzebne wcześniejsze badania. W zależności od podejrzewanej choroby lekarz może zlecić klasyczne testy płatkowe, badania przeciwciał, porfiryn lub inne badania laboratoryjne. Fotopróby płatkowe często wykonuje się razem ze zwykłymi testami płatkowymi, ponieważ pozwala to odróżnić alergię kontaktową od fotoalergii.
Sposób przygotowania do badania
Pacjent powinien otrzymać indywidualne zalecenia z pracowni wykonującej badanie. Należy przekazać pełną listę przyjmowanych leków, suplementów, kosmetyków i preparatów stosowanych na skórę. Nie wolno samodzielnie odstawiać leków. Niektóre leki oraz preparaty miejscowe, w tym glikokortykosteroidy, mogą zmieniać wynik i lekarz może zalecić odpowiednią przerwę w ich stosowaniu.
Przed badaniem należy chronić miejsce testowe przed słońcem i sztucznym promieniowaniem UV przez okres wskazany przez pracownię. Niedawna intensywna ekspozycja na słońce lub fototerapia, aktywne rozległe zapalenie skóry albo stosowanie leków immunosupresyjnych może być powodem odroczenia badania.
Opis badania
Badanie wykonuje się za pomocą kalibrowanego źródła światła emitującego wybrane pasma UVA, UVB lub światła widzialnego. Oczy i skórę poza polami testowymi zabezpiecza się przed promieniowaniem. Dokładny protokół, dawki i czas odczytów zależą od zastosowanego urządzenia, fototypu skóry oraz podejrzewanej choroby.
Klasyczne próby świetlne
Niewielkie pola niezmienionej chorobowo skóry naświetla się stopniowo zwiększanymi dawkami wybranego zakresu promieniowania. Miejsca testowe ocenia się zwykle po 24 godzinach, aby określić MED dla UVB lub inną progową reakcję na UVA i światło widzialne. Jeżeli próg jest prawidłowy, a wywiad nadal wskazuje na fotodermatozę, lekarz może zastosować próbę prowokacyjną polegającą na powtarzanym naświetlaniu większego pola skóry przez kilka kolejnych dni w celu odtworzenia typowych zmian.
Próby fototoksyczne
W wybranych przypadkach na ograniczone pola skóry nakłada się podejrzane substancje i stosuje kontrolowane naświetlanie, pozostawiając odpowiednie pola kontrolne. Protokół musi być dobrany przez specjalistyczną pracownię, ponieważ reakcja zależy od stężenia substancji, dawki promieniowania i indywidualnej wrażliwości skóry.
Próby fotoalergiczne
Na plecach umieszcza się dwa identyczne zestawy plastrów z badanymi substancjami. Po okresie wskazanym przez pracownię plastry są zdejmowane. Jeden zestaw pozostaje osłonięty, a drugi naświetla się kontrolowaną dawką UVA, często 5 J/cm² lub mniejszą u osób z dużą nadwrażliwością. Oba obszary ocenia się podczas kolejnych wizyt.
Reakcja tylko po stronie naświetlonej wskazuje na fotoalergię. Podobna reakcja po obu stronach przemawia za zwykłą alergią kontaktową, a wyraźnie silniejsza reakcja po stronie naświetlonej może oznaczać współistnienie alergii kontaktowej i fotoalergii.
W czasie obserwacji należy chronić miejsca testowe przed słońcem, nie moczyć ich, nie nakładać na nie kosmetyków i unikać czynności powodujących odklejenie plastrów lub starcie oznaczeń. Badanie może wymagać kilku wizyt rozłożonych na 5-7 dni. Wynik przekazywany jest w formie opisu.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Wszystkie przyjmowane leki i suplementy oraz preparaty stosowane na skórę.
- Niedawną ekspozycję na słońce, korzystanie z solarium lub fototerapię.
- Aktualne nasilenie choroby skóry, inne choroby przewlekłe oraz możliwość ciąży.
- Kosmetyki, filtry przeciwsłoneczne, leki miejscowe lub inne produkty podejrzewane o wywoływanie zmian.
W czasie badania
- Świąd, pieczenie, ból, powstawanie pęcherzy, szybko nasilający się rumień lub złe samopoczucie.
- Przypadkowe zamoczenie, odklejenie plastrów, starcie oznaczeń lub ekspozycję miejsc testowych na słońce.
Jak zachowywać się po badaniu?
Po ostatnim odczycie należy postępować zgodnie z zaleceniami pracowni. Do czasu ustąpienia reakcji testowych warto chronić naświetlane miejsca przed słońcem i nie drażnić skóry. Jeżeli rumień, świąd lub pęcherze nasilają się po zakończeniu obserwacji, należy skontaktować się z lekarzem.
Możliwe powikłania po badaniu
Fototesty celowo wywołują ograniczoną reakcję skóry. Może wystąpić przejściowy rumień, świąd, pieczenie, obrzęk, przebarwienie lub miejscowe odtworzenie zmian chorobowych. Rzadziej powstaje silny odczyn z pęcherzami albo dochodzi do zaostrzenia fotodermatozy. Próby wykonuje się na małych polach i pod kontrolą specjalisty, aby ograniczyć ryzyko.
Badania z celowym naświetlaniem oraz fotopróby płatkowe zwykle odracza się w ciąży i podczas karmienia piersią, chyba że specjalista uzna, że oczekiwana korzyść przewyższa potencjalne ryzyko. Możliwość powtórzenia badania i wykonania go u dziecka ocenia się indywidualnie.
Opracowano na podstawie:
prof. dr hab. med. Waldemar Placek
Próby rumieniowe
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996