Próba wysiłkowa pokazuje, jak serce reaguje na stopniowo zwiększany wysiłek fizyczny. Podczas marszu na bieżni lub jazdy na ergometrze personel obserwuje zapis EKG, tętno, ciśnienie tętnicze i samopoczucie pacjenta, dzięki czemu może ocenić tolerancję wysiłku oraz wykryć nieprawidłowości pojawiające się dopiero przy większym obciążeniu.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Test wysiłkowy opiera się na obserwacji zmian w zapisie elektrokardiograficznym podczas narastającego wysiłku fizycznego. Wysiłek zwiększa zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen. U osoby zdrowej pokrywa je zwiększony przepływ krwi przez naczynia wieńcowe. Jeżeli przepływ jest niewystarczający, po przekroczeniu określonego obciążenia mogą pojawić się dolegliwości oraz zmiany w zapisie EKG wskazujące na niedokrwienie mięśnia sercowego.
Podczas badania ocenia się także odpowiedź częstości rytmu serca i ciśnienia tętniczego, występowanie zaburzeń rytmu oraz osiągniętą wydolność fizyczną. Wynik zależy między innymi od zdolności pacjenta do wykonania odpowiedniego wysiłku, wyjściowego zapisu EKG i przyjmowanych leków.
Czemu służy badanie?
Próba wysiłkowa umożliwia ocenę wydolności fizycznej oraz reakcji układu krążenia na obciążenie. Jest wykorzystywana w diagnostyce objawów pojawiających się podczas wysiłku, ocenie zaburzeń rytmu, rokowania, skuteczności leczenia i bezpiecznego poziomu aktywności, a także w kwalifikacji do rehabilitacji kardiologicznej i ocenie jej wyników.
Klasyczna próba wysiłkowa z EKG ma ograniczoną dokładność w rozpoznawaniu zwężeń tętnic wieńcowych. Obecnie, zależnie od prawdopodobieństwa choroby i sytuacji pacjenta, lekarz może wybrać dokładniejsze badanie obrazowe, na przykład tomografię komputerową tętnic wieńcowych, echo obciążeniowe lub inne badanie czynnościowe. Prawidłowy wynik samej próby wysiłkowej nie zawsze wyklucza chorobę wieńcową.
Wskazania do wykonania badania
- Diagnostyka bólu w klatce piersiowej, duszności, zawrotów głowy lub kołatania serca pojawiających się podczas wysiłku.
- Ocena nieswoistych zmian w spoczynkowym zapisie EKG, jeżeli zapis można wiarygodnie interpretować podczas wysiłku.
- Ocena wydolności fizycznej, rokowania i czynności układu krążenia.
- Ocena znanej choroby niedokrwiennej serca i skuteczności leczenia.
- Ocena zaburzeń rytmu wywoływanych wysiłkiem.
- Kwalifikacja do poszczególnych etapów rehabilitacji kardiologicznej, między innymi po zawale serca, oraz ocena jej wyników.
- Ustalenie bezpiecznego poziomu wysiłku u wybranych pacjentów.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Kiedy próby wysiłkowej nie należy wykonywać?
Próbę odracza się lub wybiera inną metodę między innymi w ostrym zespole wieńcowym, niewyrównanej niewydolności serca, przy niekontrolowanych groźnych zaburzeniach rytmu, ciężkim objawowym zwężeniu zastawki aortalnej, ostrym zapaleniu mięśnia sercowego lub osierdzia, ostrej zatorowości płucnej, rozwarstwieniu aorty oraz bardzo wysokim niekontrolowanym ciśnieniu tętniczym. Przeciwwskazaniem do klasycznej próby na bieżni lub rowerze jest również brak możliwości wykonania odpowiedniego wysiłku. Ostateczną kwalifikację przeprowadza lekarz.
Badania poprzedzające
Przed próbą wysiłkową lekarz przeprowadza wywiad, ocenia stan pacjenta i spoczynkowy zapis EKG. Zależnie od wskazania może być potrzebne także badanie echokardiograficzne lub wyniki innych wcześniejszych badań kardiologicznych.
Sposób przygotowania do badania
Przez 2-4 godziny przed próbą pacjent może zostać poproszony o niespożywanie obfitego posiłku, niepalenie papierosów i unikanie napojów zawierających kofeinę; wodę można zwykle pić. Na badanie należy założyć wygodny, luźny strój i obuwie sportowe. Leki należy przyjąć lub odstawić wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza kierującego. Nie wolno samodzielnie odstawiać leków kardiologicznych.
Opis badania
Badanie wykonuje się na ergometrze rowerowym lub bieżni ruchomej. Na klatce piersiowej pacjenta, po przygotowaniu skóry, nakleja się elektrody połączone z urządzeniem rejestrującym EKG. W razie potrzeby niewielki fragment owłosienia może zostać ogolony, aby elektrody dobrze przylegały. Na ramieniu zakłada się mankiet do pomiaru ciśnienia tętniczego.
Na ergometrze rowerowym obciążenie jest stopniowo zwiększane przy utrzymaniu określonej prędkości pedałowania. Na bieżni stopniowo wzrastają prędkość przesuwu taśmy i jej nachylenie, co odpowiada coraz szybszemu marszowi pod górę. Wysiłek jest zwiększany etapami zgodnie z wybranym protokołem, a personel przez cały czas monitoruje EKG, tętno, ciśnienie i zgłaszane objawy.
Osiągnięcie przewidywanej dla wieku częstości rytmu serca jest jednym z elementów oceny, ale nie jest jedynym powodem zakończenia badania. Próbę przerywa się po uzyskaniu odpowiedniego obciążenia albo wcześniej na prośbę pacjenta, przy silnym zmęczeniu, bólu w klatce piersiowej, znacznej duszności, zawrotach głowy, nieprawidłowej reakcji ciśnienia, istotnych zaburzeniach rytmu lub niepokojących zmianach w EKG.
Po zakończeniu wysiłku EKG, tętno, ciśnienie i samopoczucie są nadal obserwowane w fazie odpoczynku. Sama część wysiłkowa trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut. Wynik przekazywany jest w formie opisu, niekiedy wraz z wybranymi fragmentami zapisu EKG.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Aktualnie przyjmowane leki i sposób ich przyjęcia w dniu badania.
- Przebyte choroby serca, zabiegi kardiologiczne i wcześniejsze wyniki badań.
- Aktualne infekcje, gorączkę, pogorszenie samopoczucia oraz możliwość ciąży.
- Problemy ruchowe lub inne dolegliwości utrudniające marsz na bieżni albo jazdę na rowerze.
W czasie badania
- Wszelkie nagłe dolegliwości, zwłaszcza ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, osłabienie, kołatanie serca albo ból kończyn.
Jak zachowywać się po badaniu?
Po zakończeniu próby należy pozostać pod obserwacją personelu do czasu uspokojenia tętna, ciśnienia i oddechu. Wskazany jest krótki odpoczynek przed opuszczeniem pracowni. Z wynikiem badania należy zgłosić się do lekarza prowadzącego.
Możliwe powikłania po badaniu
Podczas próby mogą wystąpić ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, osłabienie, spadek lub nadmierny wzrost ciśnienia oraz zaburzenia rytmu serca. Objawy zwykle ustępują po przerwaniu wysiłku. Poważne powikłania, takie jak groźna arytmia, zawał serca lub zatrzymanie krążenia, zdarzają się bardzo rzadko, dlatego badanie prowadzi się pod stałym nadzorem w miejscu wyposażonym do udzielenia natychmiastowej pomocy.
Możliwość wykonania próby u dzieci, osób w podeszłym wieku i kobiet w ciąży ocenia się indywidualnie. W ciąży, jeżeli badanie jest uzasadnione, stosuje się odpowiednio dostosowany, zwykle submaksymalny wysiłek pod nadzorem specjalisty.
Opracowano na podstawie:
dr n. med. Dariusz Ciećwierz
Próba wysiłkowa
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996