pijawki w słoiku w gabinecie medycznym

Hirudoterapia – stara metoda w nowoczesnej medycynie. Co naprawdę wiemy o pijawkach lekarskich?

Pijawki lekarskie należą do tych metod terapeutycznych, które budzą wyjątkowo skrajne reakcje. Dla jednych są pozostałością dawnej medycyny i czasów, kiedy upuszczanie krwi stosowano niemal na każdą chorobę. Dla innych – przykładem naturalnej terapii, której możliwości są znacznie szersze, niż przyjmuje współczesna medycyna. Prawda jest bardziej interesująca, ale też znacznie mniej spektakularna.

Hirudoterapia rzeczywiście ma historię liczoną w tysiącach lat. Pijawki wykorzystywano w różnych kulturach długo przed pojawieniem się współczesnej farmakologii, diagnostyki laboratoryjnej czy chirurgii rekonstrukcyjnej. Dawni lekarze nie znali jednak mechanizmów, które dziś pozwalają wyjaśnić część efektów ich działania. Co więcej, przez stulecia stosowano pijawki znacznie szerzej, niż uzasadnia współczesna wiedza.

Nie oznacza to jednak, że rozwój medycyny całkowicie zamknął ten rozdział. Pijawki lekarskie nadal znajdują zastosowanie w określonych sytuacjach klinicznych, zwłaszcza tam, gdzie problemem jest zastój krwi żylnej w tkankach po zabiegach rekonstrukcyjnych. Jednocześnie wokół hirudoterapii narosło wiele twierdzeń, których potwierdzenie naukowe jest znacznie słabsze.

Warto więc oddzielić historię, mechanizm działania i rzeczywiście wykorzystywane zastosowania od marketingowych obietnic.

Od upuszczania „złej krwi” do współczesnej hirudoterapii

Przez znaczną część historii medycyny choroby tłumaczono zupełnie inaczej niż obecnie. Jednym z dominujących poglądów była teoria zaburzonej równowagi płynów ustrojowych. Upuszczanie krwi miało tę równowagę przywracać, a pijawka stanowiła wygodne narzędzie umożliwiające przeprowadzenie zabiegu bez wykonywania większego nacięcia.

W XVIII i XIX wieku stosowanie pijawek osiągnęło ogromną skalę. Wykorzystywano je przy bardzo różnych dolegliwościach, często bez podstaw, które byłyby możliwe do obrony według dzisiejszych standardów medycznych. Wraz z rozwojem mikrobiologii, farmakologii, aseptyki i nowoczesnej diagnostyki większość takich zastosowań zaczęła znikać.

Można byłoby przypuszczać, że wraz z nimi znikną również same pijawki. Tak się jednak nie stało.

W drugiej połowie XX wieku lekarze ponownie zainteresowali się nimi przede wszystkim w chirurgii rekonstrukcyjnej. Tym razem nie chodziło już o ogólne „oczyszczanie krwi”, ale o bardzo konkretny problem fizjologiczny: utrudniony odpływ żylny z przeszczepionej lub przyszytej tkanki.

To zasadnicza różnica między historycznym a współczesnym rozumieniem hirudoterapii.

Co właściwie dzieje się podczas zabiegu?

Pijawka lekarska przyczepia się do skóry i pobiera krew. Samo usunięcie niewielkiej ilości krwi jest jednak tylko jednym z elementów procesu. W trakcie żerowania zwierzę wprowadza do miejsca wkłucia mieszaninę substancji biologicznie czynnych.

Czytaj również:  Swędzenie skóry – jakie może mieć przyczyny?

Najbardziej znana jest hirudyna, naturalny inhibitor trombiny, który ogranicza proces krzepnięcia krwi. Dzięki temu miejsce po pijawce może krwawić jeszcze przez pewien czas po jej odpadnięciu. Z punktu widzenia określonych zastosowań chirurgicznych jest to właśnie pożądany efekt.

W wydzielinie pijawek obecnych jest jednak więcej związków. Badane są między innymi substancje wpływające na funkcjonowanie płytek krwi, procesy zapalne, miejscowy przepływ krwi czy rozprzestrzenianie się składników wydzieliny w tkankach.

Trzeba jednak zachować ważne rozróżnienie. Fakt, że określona substancja wykazuje biologiczne działanie, nie oznacza automatycznie, że przykładanie pijawek jest skutecznym leczeniem każdej choroby, na której przebieg ta substancja mogłaby teoretycznie wpływać.

To częsty błąd w interpretacji terapii naturalnych i komplementarnych.

Gdzie pijawki mają najbardziej ugruntowane miejsce?

Najbardziej przekonujące współczesne zastosowanie pijawek związane jest z chirurgią plastyczną, rekonstrukcyjną i mikrochirurgią.

Po przyszyciu palca, ucha, fragmentu skóry albo wykonaniu określonego płata tkankowego może zdarzyć się sytuacja, w której krew tętnicza dociera do tkanki, ale jej odpływ żylny jest niewystarczający. Krew zaczyna się gromadzić, powstaje zastój, a tkanka może być zagrożona niedotlenieniem i obumarciem.

W takim przypadku pijawka może pomóc czasowo odprowadzać zalegającą krew. Po odpadnięciu zwierzęcia miejsce wkłucia nadal przez pewien czas krwawi, co dodatkowo zmniejsza zastój żylny.

Amerykańska FDA dopuszcza medyczne pijawki właśnie do zastosowań związanych z zaburzeniem odpływu żylnego w płatach skórnych, przeszczepach, replantowanych tkankach i podobnych sytuacjach.

W tym zastosowaniu trudno mówić o „alternatywnej medycynie”. Pijawka staje się po prostu biologicznym narzędziem wykorzystywanym przez współczesną chirurgię.

A co z bólem, stawami i innymi dolegliwościami?

Hirudoterapia jest badana również w innych obszarach. Publikowano między innymi prace dotyczące bólu i chorób układu ruchu oraz różnych problemów związanych z mikrokrążeniem i stanem zapalnym.

Przegląd systematyczny opublikowany w 2024 roku przeanalizował dostępne badania kliniczne dotyczące stosowania pijawek w wielu schorzeniach. Autorzy odnotowali korzystne wyniki w części analizowanych prób, jednak liczba badań była niewielka – do przeglądu zakwalifikowano 12 badań klinicznych.

To ważna informacja przy interpretacji wyników. Pozytywny rezultat pojedynczego niewielkiego badania nie jest tym samym co dobrze potwierdzona skuteczność terapii na podstawie licznych, dużych i niezależnych badań.

Dlatego w przypadku zastosowań innych niż te najlepiej ugruntowane należy zachować większą ostrożność. Hirudoterapia może być przedmiotem badań i w określonych sytuacjach rozważana jako metoda uzupełniająca, ale nie powinna automatycznie zastępować diagnostyki i leczenia o potwierdzonej skuteczności.

„Naturalne” nie znaczy pozbawione ryzyka

Jednym z najbardziej niebezpiecznych mitów dotyczących metod wykorzystujących żywe organizmy czy substancje naturalne jest przekonanie, że skoro coś pochodzi z natury, to musi być bezpieczne.

Czytaj również:  Woreczki kofeinowe – nowoczesna alternatywa dla kawy i napojów energetycznych

Hirudoterapia nie jest zabiegiem obojętnym dla organizmu.

Jednym z jej zamierzonych efektów jest przedłużone krwawienie, dlatego szczególnego znaczenia nabiera stan układu krzepnięcia i przyjmowane leki. Istnieje także ryzyko zakażenia. Pijawki posiadają w przewodzie pokarmowym bakterie niezbędne do ich funkcjonowania, w tym bakterie z rodzaju Aeromonas. W zastosowaniach szpitalnych ryzyko infekcji jest dobrze znane i uwzględniane w procedurach medycznych.

Przy intensywnym stosowaniu pijawek możliwa jest również utrata krwi prowadząca do niedokrwistości. Najnowszy przegląd dotyczący chirurgii ręki wskazuje infekcje i anemię wymagającą niekiedy transfuzji jako należące do najczęściej opisywanych powikłań.

Do tego dochodzą indywidualne przeciwwskazania i stan zdrowia pacjenta. Z tego powodu hirudoterapia nie powinna być traktowana jak prosty domowy zabieg, który można wykonywać samodzielnie na podstawie instrukcji znalezionej w internecie.

Pijawka lekarska to nie pijawka złapana w stawie

Profesjonalna hirudoterapia wykorzystuje pijawki przeznaczone do celów medycznych, pochodzące z kontrolowanych hodowli. Ma to znaczenie zarówno dla identyfikacji gatunku, jak i bezpieczeństwa mikrobiologicznego oraz możliwości kontrolowania sposobu przechowywania zwierząt.

Nie należy łapać przypadkowych pijawek występujących w środowisku naturalnym i przykładać ich do skóry.

W praktyce medycznej pijawka jest przeznaczona do jednorazowego zastosowania u jednego pacjenta. Nie powinna być później przenoszona na kolejną osobę. Z punktu widzenia bezpieczeństwa współczesna hirudoterapia ma więc niewiele wspólnego z historycznym obrazem słoika z pijawkami używanymi wielokrotnie u różnych pacjentów.

To kolejny przykład pokazujący, że dzisiejsza terapia pijawkami powinna być oceniana według współczesnych standardów, a nie na podstawie tradycji.

Hirudoterapia nie jest „detoksem”

W internecie można znaleźć bardzo daleko idące deklaracje dotyczące pijawek. Przypisuje im się oczyszczanie organizmu z toksyn, odmładzanie, poprawę odporności, leczenie licznych chorób przewlekłych, a czasem nawet działanie niemal uniwersalne.

Takie twierdzenia powinny wzbudzać ostrożność.

Organizm człowieka posiada własne mechanizmy usuwania produktów przemiany materii, w których kluczową rolę odgrywają między innymi wątroba i nerki. Nie ma potrzeby zastępowania tych procesów pojęciem „wyciągania toksyn” przez pijawki.

Nie oznacza to, że hirudoterapia nie ma żadnej wartości. Wręcz przeciwnie – właśnie jej rzeczywiste zastosowania są na tyle interesujące, że nie trzeba dodawać do nich obietnic niemających odpowiedniego potwierdzenia.

Najbardziej rozsądne podejście polega więc na unikaniu dwóch skrajności: uznawania pijawek za zabobon bez jakiegokolwiek miejsca we współczesnej medycynie oraz przedstawiania ich jako naturalnego lekarstwa na dziesiątki niezwiązanych ze sobą chorób.

Jak znaleźć rzetelne informacje o hirudoterapii?

Popularność terapii naturalnych sprawia, że znalezienie informacji o pijawkach nie jest trudne. Znacznie trudniejsze jest odróżnienie źródeł opisujących rzeczywisty stan wiedzy od materiałów promocyjnych.

Czytaj również:  Wkładki na koślawość – jak mogą pomóc przy bólach kolan i bioder?

Dobrym punktem wyjścia jest sprawdzenie, czy publikacja mówi nie tylko o potencjalnych korzyściach, ale również o ograniczeniach, przeciwwskazaniach, ryzyku infekcji i sytuacjach, w których potrzebne jest standardowe leczenie medyczne.

Dla osób, które chcą poznać temat szerzej, pomocna może być książka o hirudoterapii „Hirudoterapia w praktyce. Lecznicza moc pijawek w świetle nauki i praktyki” Igora Karpowa. Poradnik opublikowało Wydawnictwo TLPP.

Publikacja przedstawia historię terapii pijawkami, mechanizmy ich działania, substancje znajdujące się w wydzielinie pijawek oraz przebieg profesjonalnego zabiegu. Ważną częścią książki jest również próba oddzielenia zastosowań mających podstawy medyczne od twierdzeń znacznie słabiej udokumentowanych. Autor omawia przeciwwskazania, możliwe działania niepożądane i zasady bezpieczeństwa, dzięki czemu hirudoterapia nie jest przedstawiana jako uniwersalne rozwiązanie każdego problemu zdrowotnego.

Osoby zainteresowane także innymi zagadnieniami dotyczącymi profilaktyki, zdrowia, snu, oddechu czy metod wspierających leczenie mogą sięgnąć po poradniki o zdrowiu Wydawnictwa TLPP, w których bardziej specjalistyczne tematy przedstawiane są w uporządkowanej i przystępnej formie.

Czy warto zainteresować się hirudoterapią?

Najbardziej uczciwa odpowiedź brzmi: to zależy od tego, czego od niej oczekujemy.

Jeśli pijawki mają zastąpić diagnostykę i sprawdzone leczenie choroby przewlekłej, należy zachować daleko idącą ostrożność. Jeśli ktoś oczekuje „oczyszczenia organizmu” albo uniwersalnej poprawy zdrowia, dostępne dowody nie uzasadniają tak szerokich obietnic.

Jeżeli natomiast patrzymy na hirudoterapię jak na metodę o określonym mechanizmie działania, konkretnych zastosowaniach, przeciwwskazaniach i ograniczeniach, obraz staje się znacznie ciekawszy.

Historia pijawek pokazuje również coś ważniejszego o samej medycynie. Nie każda stara metoda musi być nieskuteczna tylko dlatego, że jest stara, podobnie jak nie każda tradycyjna terapia staje się skuteczna tylko dlatego, że była stosowana przez setki lat. O wartości metody powinny decydować mechanizm działania, wyniki badań, stosunek potencjalnych korzyści do ryzyka oraz jakość dowodów.

Hirudoterapia przeszła pod tym względem niezwykłą drogę. Z narzędzia dawnego upuszczania krwi stała się metodą, która znalazła niewielkie, ale rzeczywiste miejsce w nowoczesnej medycynie.

I właśnie ta część jej historii jest najbardziej interesująca.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej kwalifikacji do zabiegu.

artykuł sponsorowany (wp)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *