Rektoskopia pozwala lekarzowi obejrzeć kanał odbytu i odbytnicę za pomocą krótkiego, sztywnego wziernika. Badanie trwa zwykle kilka minut, najczęściej nie wymaga sedacji, a w razie potrzeby umożliwia pobranie wycinka błony śluzowej lub wykonanie niewielkiego zabiegu.
Rektoskopia bywa nazywana proktoskopią lub sztywną sigmoidoskopią, nie jest jednak tym samym co współczesna sigmoidoskopia giętkim endoskopem. Zależnie od zakresu badania dolnego odcinka przewodu pokarmowego rozróżnia się:
- anoskopię – oglądanie kanału odbytu i najniższego odcinka odbytnicy,
- rektoskopię lub proktoskopię – oglądanie odbytnicy krótkim, sztywnym wziernikiem,
- sigmoidoskopię giętką – badanie odbytnicy i esicy elastycznym endoskopem,
- kolonoskopię – badanie całego jelita grubego giętkim endoskopem.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Badanie polega na wziernikowaniu kanału odbytu i odbytnicy. Służy do tego rektoskop, czyli prosty, sztywny, pusty w środku instrument wyposażony w źródło światła. W zależności od używanego zestawu może być metalowy lub jednorazowy z tworzywa. Jego długość i średnicę dobiera się do wieku, budowy ciała, wskazania oraz ewentualnego zwężenia lub bolesności.
Rektoskopia ocenia jedynie końcowy odcinek przewodu pokarmowego. Nie pozwala wykluczyć zmian położonych wyżej w jelicie grubym, dlatego w zależności od objawów i ryzyka lekarz może zamiast niej lub po niej zlecić sigmoidoskopię giętką, kolonoskopię albo inne badanie.
Czemu służy badanie?
Rektoskopia umożliwia bezpośrednią ocenę błony śluzowej odbytnicy, źródła krwawienia, zmian zapalnych, owrzodzeń, polipów, guzów i zwężeń. Przez kanał instrumentu można pobrać wycinek do badania histopatologicznego lub materiał do badania mikrobiologicznego. W wybranych sytuacjach możliwe jest również usunięcie niewielkiego ciała obcego albo wykonanie prostego zabiegu tamującego krwawienie.
Zakres procedur wykonywanych przez sztywny rektoskop jest ograniczony. Większe polipy, zmiany położone wyżej i konieczność dokładniejszego obejrzenia jelita zwykle wymagają badania giętkim endoskopem.
Wskazania do wykonania badania
- Widoczne krwawienie z odbytu.
- Ból w okolicy odbytu lub odbytnicy.
- Sączenie śluzu, ropy lub innej wydzieliny z odbytu.
- Uczucie niepełnego wypróżnienia, daremne parcie na stolec lub niewyjaśniona zmiana rytmu wypróżnień.
- Podejrzenie polipa, guza, zapalenia, owrzodzenia albo zwężenia odbytnicy.
- Pobranie wycinków błony śluzowej w celu rozpoznania lub kontroli choroby.
- Kontrola po leczeniu chorób odbytnicy.
Dodatni test na krew utajoną w kale lub objawy mogące pochodzić z wyższych odcinków jelita wymagają oceny całego obrazu klinicznego. Sama rektoskopia może wówczas nie być wystarczająca.
Badania poprzedzające
Badanie zwykle poprzedza rozmowa z lekarzem, oglądanie okolicy odbytu i badanie per rectum. Zależnie od wskazania lekarz może uwzględnić morfologię krwi, wyniki badań stolca, wcześniejsze badania endoskopowe lub obrazowe oraz dokumentację leczenia chorób jelita.
Sposób przygotowania do badania
Sposób oczyszczenia odbytnicy ustala pracownia. Najczęściej wystarcza gotowa mała wlewka doodbytnicza wykonana w domu lub w placówce w czasie wskazanym w instrukcji. Nie należy samodzielnie przygotowywać lewatywy z dużej objętości wody ani stosować doustnych środków przeczyszczających, jeśli nie zalecił tego lekarz. Przy niektórych wskazaniach, między innymi przy aktywnym zapaleniu odbytnicy, badanie może zostać wykonane bez wlewki.
Przed wizytą należy zgłosić przyjmowanie leków przeciwkrzepliwych i przeciwpłytkowych, preparatów żelaza, leków na cukrzycę oraz środków powodujących zaparcie. Nie wolno samodzielnie odstawiać żadnego leku. Zasady jedzenia i picia zależą od zakresu badania i planowanego znieczulenia. Przy rektoskopii bez sedacji często można jeść i pić normalnie, ale wiążące są instrukcje otrzymane z placówki.
Większość badań nie wymaga znieczulenia ani środka uspokajającego. Stosuje się żel poślizgowy, niekiedy z lekiem miejscowo znieczulającym. Sedację lub inne znieczulenie rozważa się indywidualnie, na przykład przy silnym bólu, znacznym zwężeniu albo u pacjenta, który nie może współpracować.
Opis badania
Pacjent jest osłonięty w sposób zapewniający prywatność. Najczęściej leży na lewym boku z nogami zgiętymi w biodrach i kolanach. W wybranych pracowniach lub sytuacjach stosuje się pozycję kolanowo-łokciową. Ułożenie dobiera się do stanu i możliwości ruchowych pacjenta.
Badanie rozpoczyna się od obejrzenia okolicy odbytu i badania palcem przez odbyt. Lekarz ocenia bolesność, napięcie zwieraczy, ewentualne zwężenie i przeszkody, które mogłyby utrudnić wprowadzenie instrumentu. Następnie delikatnie wprowadza posmarowany żelem rektoskop przez kanał odbytu. Po przejściu zwieraczy usuwa obturator i ogląda wnętrze odbytnicy przy stopniowym przesuwaniu lub wycofywaniu wziernika.
Do odbytnicy może zostać podana niewielka ilość powietrza, aby rozprostować jej ściany. Powoduje to czasem uczucie rozpierania lub parcia na stolec. Jeżeli lekarz stwierdzi zmianę wymagającą oceny, może pobrać wycinek. Opis obrazu endoskopowego jest dostępny po badaniu, natomiast na wynik histopatologiczny trzeba poczekać.
Czas badania
Rektoskopia trwa zwykle około 5-15 minut. Pobieranie wycinków lub wykonywanie dodatkowych czynności może wydłużyć procedurę.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Bolesność, krwawienie, wydzielinę lub świeży zabieg w okolicy odbytu.
- Skuteczność przygotowania jelita i trudności z wykonaniem wlewki.
- Przyjmowane leki, szczególnie przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe, oraz zaburzenia krzepnięcia.
- Uczulenia na lateks, środki znieczulające lub inne preparaty medyczne.
- Choroby jelita, wcześniejsze operacje, możliwość ciąży oraz obecność rozrusznika lub kardiowertera-defibrylatora, jeżeli planowany jest zabieg z użyciem prądu.
W czasie badania
- Silny lub narastający ból, zawroty głowy, osłabienie albo inne nagłe dolegliwości.
Jak zachowywać się po badaniu?
Po rektoskopii bez sedacji zwykle można od razu wrócić do codziennych zajęć. Przez krótki czas mogą występować uczucie wzdęcia, parcie na stolec lub oddawanie gazów. Po biopsji możliwa jest niewielka domieszka krwi przy pierwszym wypróżnieniu.
Jeżeli zastosowano sedację, należy przestrzegać osobnych zaleceń dotyczących prowadzenia pojazdów, obsługi maszyn, alkoholu i opieki osoby dorosłej. Placówka powinna przekazać informację, kiedy spodziewać się wyniku pobranego wycinka.
Możliwe powikłania po badaniu
Rektoskopia jest na ogół bezpieczna. Może spowodować przejściowy dyskomfort, podrażnienie odbytu, reakcję wazowagalną lub niewielkie krwawienie, zwłaszcza po pobraniu wycinka. Rzadkimi powikłaniami są większe krwawienie, zakażenie i przedziurawienie ściany jelita. Ryzyko wzrasta przy zabiegach, aktywnym ciężkim zapaleniu, zwężeniu i zaburzeniach krzepnięcia.
Po opuszczeniu placówki należy pilnie zgłosić silny lub nasilający się ból brzucha, obfite albo nieustępujące krwawienie, gorączkę, omdlenie, wymioty lub czarne smoliste stolce. Możliwość wykonania badania u dziecka lub w ciąży ocenia się indywidualnie, dobierając instrument, ułożenie i znieczulenie do sytuacji pacjenta.
Opracowano na podstawie:
lek. med. Mariusz Madaliński
Rektoskopia
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996