Witamina D

WITAMINA D
(D₂ = ergokalcyferol i D₃ = cholekalcyferol)

Jak odkryto witaminę D

Odkrycie witaminy D wiąże się ściśle z chorobą zwaną krzywicą. W roku 1645 Whistler opisał krzywicę, a w 5 lat później Glisson podał jej dokładny obraz kliniczny. W XVIII wieku tran został dość powszechnie uznany jako lek przeciw krzywicy. Pierwsi stosowali go rybacy i chłopi mieszkający w pasie nadmorskim. W roku 1890 Palm na podstawie badań nad częstotliwością występowania krzywicy w różnych krajach świata wykazał, że istnieje duża zależność między zapadalnością na tę chorobę a intensywnością nasłonecznienia. Powiązanie roli światła i żywienia w etiologii krzywicy nastąpiło dopiero w 1924 roku, kiedy to Hess i Weinstock oraz Steenbock dowiedli, że naświetlanie niektórych produktów promieniami ultrafioletowymi nadaje im właściwości przeciwkrzywicze. W 1927 roku Windaus i Hess dowiedli, że to ergosterol zamienia się na witaminę D. W 1931 roku Angew a rok później Windaus wyodrębnili w wyniku naświetlania ergosterolu czystą krystaliczną witaminę D₂.
W sześć lat później otrzymano witaminę D₃ przez naświetlanie 7-dehydrosterolu. Następnie wyjaśniono, że naturalna witamina powstaje w skórze człowieka pod wpływem promieniowania słonecznego.

Budowa chemiczna witaminy D

Witamina D₂ = ergokalcyferol, C₂₈H₄₄OH

Witamina D₃ = cholekalcyferol, C₂₇H₄₄OH

Witamina D₂ ma wzór sumaryczny C₂₈H₄₃OH taki sam jak ergosterol, krystalizuje w postaci białych igieł o temperaturze topnienia 115° -117°, rozpuszcza się w tłuszczach i rozpuszczalnikach tłuszczowych. Na ogół przyjmuje się, że witamina D₂ jest oporna na ogrzewanie i utlenianie, jednak w miarę przechowywania jej działanie biologiczne obniża się. Krystaliczna witamina D₂ przechowywana w atmosferze beztlenowej, w ciemności i temperaturze około 2° C zachowuje swoją pełną aktywność przez wiele miesięcy. Trzymana w podobnych warunkach ale w oliwie po 5 latach posiadała połowę swojej aktywności biologicznej. Na ogół jej trwałość w tłuszczach jest dość duża. Procesy jełczenia tłuszczów mają działać niszcząco na witaminę D₂ natomiast światło nie wywiera takiego wpływu. Witamina D₃ zachowuje się podobnie jak witamina D₂ choć trwalsza jest witamina D₃.

WITAMINA D – PRZEMIANY W ORGANIZMIE

Według badań WHO działanie na ludzi witamin D₂ i D₃ jest jednakowe. Witamina po podaniu doustnym wchłania się łatwo. Do wchłaniania witaminy z jelit konieczna jest żółć. Witamina ta gromadzona jest w mózgu, osoczu krwi, krwinkach czerwonych, ścianie jelit, płucach, nerkach, wątrobie. Produkty przemiany materii witaminy D w organizmie nie są aktywne biologicznie i wydalane są z kałem. Pod wpływem promieni słonecznych zawarty w skórze człowieka 7-dehydrocholesterol (tzw. prowitamina D₃) przemienia się w cholekalcyferol. Jest to postać witaminy D₃, której nigdy nie można przedawkować. Warunkiem jej powstania jest nasłonecznienie (niekoniecznie opalenizna). W okresie zimy światło słoneczne w naszej szerokości geograficznej często nie wystarcza, aby wyprodukować odpowiednią ilość witaminy D. Przy dużym zanieczyszczeniu środowiska promienie ultrafioletowe zatrzymywane są przez smog, zanieczyszczone powietrze i szyby okienne. Dlatego coraz częściej urlop spędzamy na południu Europy. Słońce powoduje, że wytwarza się dużo witaminy D.

Zbyt duże stężenie witaminy D ma działanie toksyczne. Natura obmyśliła sposoby obrony przed jej nadwyżką – wiąże się to z kolorem skóry. Występująca w skórze melanina powstrzymuje promieniowanie ultrafioletowe oraz zmniejsza produkcję witaminy D.

GDZIE WYSTĘPUJE WITAMINA D

Witamina D jest rozpuszczalna w tłuszczach, ułatwia to jej magazynowanie w organizmie. Dlatego nie powinno się jej zażywać beztrosko i dowolnie mając nadzieję, że za miesiąc będziemy mieli wspaniałe zęby i kości. Zapotrzebowanie na witaminę D zaspokajane jest zwykle takimi produktami jak ryby (śledzie, sardynki, makrele) wątroba, masło, jaja i mleko (ilość witaminy D w mleku zależy od sposobu żywienia krów i ich przebywania na słońcu).

Szczególnie bogate w witaminę D są:

Za jednostkę międzynarodową przyjęto 0,025mg czystego preparatu witaminy D₂. 0,000025mg = 0,025µg czyli 1 mg zawiera 40.000 j.m.

FUNKCJE WITAMINY D W ORGANIZMIE

Witamina D pobudza wchłanianie wapnia i fosforu z przewodu pokarmowego, zapobiegając spadkowi ich stężenia we krwi, współdziałając z parathormonem (hormon wydzielany przez przytarczyce, wpływający na gospodarkę wapniową w organizmie) wspomaga wzrost i mineralizację kości. Jeżeli brakuje wapnia w pożywieniu pobierany jest on z kości.

Brak witaminy D powoduje upośledzenie wchłaniania wapnia i fosforu z przewodu pokarmowego, co prowadzi do zmian w układzie kostnym. Zmiany tego typu są szczególnie niekorzystne u dzieci do lat 2, są określane jako choroba o nazwie krzywica. Przebyta w dzieciństwie krzywica może być przyczyną zniekształcenia kośćca a dawniej bywała nawet przyczyną trwałego inwalidztwa. Krzywica jest chorobą spowodowaną niedostatecznym i niewłaściwym odkładaniem wapnia i fosforu w kościach.

Skutki niedoboru i nadmiaru witaminy D

Niedobór witaminy D powoduje: u niemowląt – krzywica dziecięca (rachitis infantilis) u dzieci starszych i młodzieży – krzywica późna (rachitis tarda) u starszych: zaburzenia struktury kości – osteomalacja i zrzeszotnienie kości Nadmiar witaminy D:

Nadmiar może spowodować zatrucie. W hiperwitaminozie D występują objawy i dolegliwości związane ze wzrostem we krwi stężenia wapnia (tzw. hiperkalcemia): utrata łaknienia, nudności, spadek masy ciała, w moczu pojawia się dużo wapnia i fosforu, bóle szczęk, stawów i mięśni, nadmierne pocenie się , senność i zaburzenia rytmu pracy serca.

DZIENNE ZAPOTRZEBOWANIE NA WITAMINĘ D

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę D wg zaleceń Instytutu Żywności Żywienia w Warszawie.

opracowanie: mgr inż. Krystyna Beata Radziwon

Suplementy diety zawierające witaminę D naturalnego pochodzenia: Vitrum D3.