Witaminy są potrzebne do prawidłowego rozwoju i pracy organizmu, choć zapotrzebowanie na nie jest niewielkie. Nie dostarczają energii ani nie zastępują innych składników odżywczych. Ich odkrycie pozwoliło wyjaśnić przyczyny wielu chorób niedoborowych, a ważną rolę w tych badaniach odegrał polski biochemik Kazimierz Funk.
Co to są witaminy?
Witaminami nazywa się szereg różnych związków, które:
- Są składnikami niezbędnymi w żywieniu człowieka dla prawidłowego przebiegu szeregu procesów zachodzących w jego tkankach.
- W większości nie mogą być wytwarzane przez organizm w ilościach pokrywających zapotrzebowanie i muszą być dostarczane z pożywieniem lub, w razie potrzeby, w postaci preparatów farmaceutycznych. Nie dotyczy to wszystkich witamin: na przykład witamina D może powstawać w skórze pod wpływem promieniowania UVB. Zapotrzebowanie na witaminy wyraża się w mikrogramach lub miligramach i zależy od witaminy, wieku oraz stanu fizjologicznego.
- Nie są ani źródłem energii, ani materiałem budulcowym.
Witaminy są związkami, których niedobór może prowadzić do zaburzeń zdrowia. Uczestniczą w przemianie materii i są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania komórek. Gdy nie ma wystarczającej ilości tych substancji, procesy metaboliczne mogą ulegać zaburzeniu. Uzupełnienie niedoboru może poprawić zdrowie, ale nie oznacza to, że witaminy są uniwersalnym sposobem leczenia chorób czy zapobiegania starzeniu.
Do prawidłowego rozwoju organizm człowieka potrzebuje, poza węglowodanami, białkami, tłuszczami i składnikami mineralnymi, również niewielkich ilości swoistych substancji organicznych, którymi są witaminy. Odkrycie witamin i wyjaśnienie ich znaczenia dla żywych organizmów wiąże się ściśle z rozwojem nauki o żywieniu.
Polak Kazimierz Funk w roku 1911 opisał badania nad wyodrębnieniem czynnika przeciw chorobie beri-beri. W 1912 roku zaproponował dla związków tego typu nazwę „witamina” (od łac. vita – życie), czyli „amina życia”. Pracował nad witaminami w laboratoriach Europy i Stanów Zjednoczonych, a w Polsce w Państwowym Zakładzie Higieny. Kazimierz Funk jest jednym z twórców nauki o związkach, których brak w pożywieniu powoduje powstawanie chorób.
Jego zasługą są badania nad czynnikiem zapobiegającym beri-beri, później zidentyfikowanym jako witamina B1 (tiamina). Funk przypuszczał, że substancje te należą do amin, stąd zaproponowana nazwa. Nie wszystkie witaminy mają jednak budowę aminową, a nazwa funkcjonuje do dziś ze względów historycznych. Funk nie wyizolował czystej tiaminy; uzyskano ją dopiero w 1926 roku.
Badania nad witaminą B1 stały się bodźcem do dalszych poszukiwań czynników związanych z innymi chorobami niedoborowymi. Wyjaśniono przyczyny gnilca (szkorbutu), krzywicy, kurzej ślepoty i pewnych typów niedokrwistości.
Uznaje się trzynaście witamin: A, C, D, E, K oraz osiem witamin z grupy B. Niektóre z nich, na przykład witamina B12, występują w różnych postaciach chemicznych. Nie oznacza to jednak, że istnieje trzynaście odrębnych witamin z grupy B.
Nie wszystkie karotenoidy są prekursorami witaminy A. Organizm może przekształcać w nią m.in. beta-karoten, alfa-karoten i beta-kryptoksantynę. Nie ma podstaw do twierdzenia, że określona liczba karotenoidów działa „skuteczniej niż sama witamina”. Najważniejsze postacie witaminy D to D2 i D3, a witamina E występuje w ośmiu naturalnych postaciach: czterech tokoferolach i czterech tokotrienolach. Postaci chemicznych nie należy utożsamiać z liczbą odrębnych witamin.
Prawidłowa podaż witamin jest jednym z warunków zachowania dobrej kondycji, a nie uniwersalnym sposobem przywracania zdrowia.
Opracowanie: mgr inż. Krystyna Beata Radziwon