Hormonalna terapia zastępcza (HTZ), nazywana obecnie także menopauzalną terapią hormonalną (MHT), polega na stosowaniu hormonów w celu łagodzenia dolegliwości związanych z menopauzą. Decyzja o rozpoczęciu leczenia wymaga indywidualnej oceny objawów, stanu zdrowia, czynników ryzyka oraz możliwych korzyści i działań niepożądanych.
Co to jest menopauza? Dlaczego kobiety przestają miesiączkować? Kiedy zaczyna się przekwitanie?
Co to jest menopauza?
Termin menopauza oznacza ostatnią miesiączkę w życiu kobiety. Okres kilku lat przed i po menopauzie nazywa się przekwitaniem, inaczej klimakterium lub okresem okołomenopauzalnym.
Dlaczego kobiety przestają miesiączkować?
Z wiekiem dochodzi do wygasania czynności jajników. Przestają w nich dojrzewać komórki jajowe oraz spada cykliczna produkcja hormonów płciowych – estrogenów i progesteronu. W konsekwencji błona śluzowa macicy nie jest już pobudzana do wzrostu i nie ulega cyklicznemu złuszczaniu. Objawia się to początkowo zaburzeniami miesiączkowania, a następnie ich całkowitym zanikiem.
Kiedy zaczyna się przekwitanie?
Średni wiek wystąpienia menopauzy u kobiet w Polsce wynosi 50 lat. Najczęściej występuje pomiędzy 45. a 55. rokiem życia. Objawy przekwitania mogą pojawić się na parę lat przed ostatnią miesiączką i zwykle utrzymują się przez kilka, a nawet kilkanaście lat po niej. Objawy przekwitania są związane z postępującym spadkiem produkcji hormonów jajnikowych, głównie estrogenów.
Jakie są dolegliwości i objawy przekwitania?
Wraz z postępującym spadkiem jajnikowej produkcji estrogenów w okresie przekwitania większość kobiet odczuwa przykre dolegliwości. Do najczęstszych i najbardziej dokuczliwych należą:
- Uderzenia gorąca (wary) – to nagłe uczucie ciepła obejmującego głowę, szyję, czasami tułów. Objaw ten może występować nawet wiele lat po menopauzie.
- Napadowe poty nocne – zwykle występują razem z uderzeniami gorąca. Czasami są tak nasilone, że zmuszają do kilkakrotnej zmiany bielizny w nocy.
- Napadowe kołatania serca.
- Drażliwość, uczucie lęku, przygnębienie, bezsenność, depresja, zaburzenia koncentracji i pamięci.
Ponadto wiele kobiet w okresie przekwitania skarży się na zmęczenie, zawroty i bóle głowy, mrowienie, drętwienie rąk, bóle kostno-stawowe, utratę zainteresowania seksem i brak satysfakcji ze współżycia. Towarzyszą temu zaburzenia miesiączkowania. Powyższe objawy utrudniają nie tylko wykonywanie pracy zawodowej, ale i codziennych obowiązków domowych.
Estrogeny wpływają także na stan skóry i nabłonków. Ich niedobór po menopauzie prowadzi do zmniejszenia syntezy białka zwanego kolagenem. Powoduje to zmiany w skórze, która staje się bardziej sucha i pomarszczona. Można powiedzieć, że w tym okresie nasila się proces jej starzenia. Dochodzi również do zmian zanikowych w obrębie układu moczowo-płciowego. Objawia się to suchością śluzówek, co może być jedną z przyczyn bolesnego współżycia, oraz zwiększoną podatnością dróg rodnych i układu moczowego na zakażenia.
Jakie są następstwa przekwitania?
Przedłużający się niedobór estrogenów jest przyczyną wielu niekorzystnych zmian w organizmie kobiety. Do późnych następstw menopauzy należą:
- Choroby układu krążenia.
- Osteoporoza – czyli postępująca utrata masy kostnej. Odwapnione kości stają się łamliwe i nawet niewielki uraz może spowodować ich złamanie. Do najgroźniejszych należą złamania kości kręgosłupa oraz szyjki kości udowej, które prowadzą do ograniczenia aktywności życiowej i niepełnosprawności.
Czy można zapobiec menopauzie?
Należy podkreślić, że o ile udało się znacznie wydłużyć czas życia kobiet, to średni czas występowania menopauzy nie uległ zmianie. Nadal występuje pomiędzy 45. a 55. rokiem życia. Menopauza jest zjawiskiem fizjologicznym, efektem naturalnego procesu starzenia się kobiet. Często jednak właśnie w tym okresie ujawnia się szereg chorób, takich jak: dysplazja gruczołów piersiowych, mięśniaki macicy, nadciśnienie tętnicze oraz cukrzyca.
Odpowiednia dieta oraz zdrowy styl życia mają zasadnicze znaczenie nie tylko w okresie przekwitania, ale przez całe życie. Wiadomo na przykład, że u kobiet palących papierosy menopauza występuje o około 2 lata wcześniej.
Na pytanie, czy można zapobiec menopauzie, odpowiedź brzmi: nie. Można natomiast dbać o zdrowie i łagodzić związane z tym okresem dolegliwości.
Po co stosować HTZ (hormonalną terapię zastępczą)?
Hormonalna terapia zastępcza może łagodzić objawy okresu przekwitania i poprawiać komfort życia. Powinna być indywidualnie dobrana po rozważeniu wskazań i przeciwwskazań oraz po wykonaniu badań zaleconych przez lekarza.
Co wiadomo o związku hormonalnej terapii zastępczej z osteoporozą?
Hormonalna terapia zastępcza ogranicza utratę masy kostnej i zmniejsza ryzyko złamań w czasie jej stosowania. Do najgroźniejszych powikłań osteoporozy należy złamanie szyjki kości udowej. Prowadzi ono do ograniczenia aktywności życiowej i niepełnosprawności.
Jak w praktyce wygląda stosowanie HTZ?
HTZ polega na zastąpieniu naturalnej czynności hormonalnej jajników poprzez podawanie estrogenów oraz, gdy jest to potrzebne, progesteronu lub jego pochodnych (progestagenów) w minimalnych skutecznych dawkach. Istnieją różne rodzaje i drogi podawania HTZ. Hormony mogą być podawane między innymi doustnie, przezskórnie w plastrach lub żelach oraz dopochwowo. Rodzaj terapii zależy od wielu czynników i o jej doborze powinien zdecydować lekarz.
Czy można przyjmować HTZ i nie miesiączkować?
Tak. Istnieją dwa rodzaje terapii. Terapia sekwencyjna, podczas której mogą występować regularne krwawienia, oraz terapia ciągła, podczas której krwawienia zwykle nie występują.
Czy są jakieś przeciwwskazania do stosowania HTZ?
Tak. Hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) zwykle nie stosuje się u kobiet, u których stwierdzono:
- raka piersi,
- raka błony śluzowej macicy,
- krwawienie z dróg rodnych o niewyjaśnionej przyczynie,
- chorobę zakrzepowo-zatorową,
- niewydolność wątroby.
Lista nie obejmuje wszystkich sytuacji klinicznych. O przeciwwskazaniach i bezpieczeństwie terapii zawsze decyduje lekarz na podstawie wywiadu i stanu zdrowia pacjentki.
Czy można stosować HTZ u kobiet chorych na cukrzycę?
Cukrzyca nie zawsze wyklucza stosowanie hormonalnej terapii zastępczej. Decyzja wymaga indywidualnej oceny stanu zdrowia, czynników ryzyka oraz wyboru odpowiedniego preparatu i drogi podania.
Czy można stosować HTZ u kobiet chorych na nadciśnienie tętnicze?
Nadciśnienie tętnicze nie zawsze jest przeciwwskazaniem do hormonalnej terapii zastępczej. U kobiet z nadciśnieniem rozważających lub stosujących HTZ konieczna jest kontrola ciśnienia tętniczego i indywidualna ocena lekarska.
Czy występują objawy niepożądane podczas stosowania HTZ?
Do możliwych objawów niepożądanych należą między innymi napięcie i bolesność piersi, plamienia lub krwawienia, bóle głowy, wzdęcia i zatrzymywanie płynów. W przypadku plastrów przezskórnych czasami obserwuje się podrażnienie skóry. Jeśli objawy są dokuczliwe lub utrzymują się dłużej, należy skonsultować się z lekarzem, który może zmienić dawkę, preparat lub sposób leczenia.
Czy stosowanie HTZ może spowodować wzrost masy ciała?
Stosowanie hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) nie musi prowadzić do wzrostu masy ciała. Czasami występuje skłonność do zatrzymywania płynów w organizmie.
Często obserwowany wzrost masy ciała u kobiet w okresie pomenopauzalnym może wiązać się ze zmianami zachodzącymi z wiekiem, mniejszą aktywnością fizyczną oraz nawykami żywieniowymi. Pomocne są zbilansowana dieta i regularny wysiłek fizyczny, na przykład gimnastyka, spacery, jazda na rowerze lub pływanie.
Jak długo należy stosować HTZ?
Nie ma jednego właściwego czasu stosowania HTZ dla wszystkich kobiet. Potrzebę kontynuowania terapii należy okresowo oceniać z lekarzem, uwzględniając utrzymywanie się objawów, skuteczność leczenia oraz indywidualne korzyści i ryzyko.
Opracowanie: dr n. med. Krystyna Suchecka-Rachoń
Specjalista chorób wewnętrznych i endokrynologii
Akademia Medyczna w Gdańsku
Opublikowano: październik 2001, aktualizowano: sierpień 2002
Uzupełnienie redakcyjne: aktualne podejście do HTZ
Uzupełnienie z sierpnia 2026 roku: współczesne zalecenia podkreślają, że HTZ jest przede wszystkim metodą leczenia uciążliwych objawów menopauzy. Nie powinna być rozpoczynana wyłącznie w celu zapobiegania chorobom serca ani otępieniu.
Bilans korzyści i ryzyka zależy między innymi od wieku, czasu od menopauzy, rodzaju objawów, chorób współistniejących, zastosowanych hormonów, dawki i drogi podania. U osoby z zachowaną macicą do estrogenu zwykle dodaje się progestagen, aby chronić błonę śluzową macicy. Doustna i przezskórna droga podania mogą różnić się profilem ryzyka, między innymi zakrzepowo-zatorowego.
Nie obowiązuje jedna sztywna granica czasu leczenia dla wszystkich pacjentek. Terapię prowadzi się w najmniejszej skutecznej dawce, a potrzebę jej kontynuowania, działania niepożądane i czynniki ryzyka należy regularnie omawiać z lekarzem. Każde niewyjaśnione krwawienie z dróg rodnych podczas terapii wymaga konsultacji.
Więcej aktualnych informacji o objawach, diagnostyce i możliwościach leczenia zawiera artykuł „Menopauza bez tajemnic – jak przejść ten czas komfortowo i zdrowo”.