Osteodensytometria pozwala ocenić gęstość mineralną kości i oszacować ryzyko złamań. Najczęściej wykorzystuje się badanie DXA, które jest szybkie, bezbolesne i wiąże się z bardzo małą dawką promieniowania rentgenowskiego.
Badanie nazywane jest również densytometrią kości, badaniem densytometrycznym lub badaniem gęstości kości.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Wspólną cechą metod densytometrycznych jest ocena zmian zachodzących podczas przechodzenia promieniowania przez tkankę kostną. W aparacie DXA energia wiązki promieniowania rentgenowskiego po przejściu przez ciało ulega osłabieniu wskutek pochłaniania i rozpraszania. Detektor rejestruje promieniowanie, a komputer przelicza otrzymane dane i porównuje je z wartościami referencyjnymi.
W ocenie kości wykorzystuje się przede wszystkim absorpcjometrię rentgenowską o podwójnej energii (DXA). Istnieją również metody tomografii ilościowej oraz ilościowe badania ultradźwiękowe, ale dostarczają one innego rodzaju informacji i nie zawsze mogą zastąpić centralne badanie DXA.
Metody z użyciem promieniowania jonizującego
DXA (ang. dual-energy X-ray absorptiometry) wykorzystuje dwie wiązki promieniowania rentgenowskiego o różnych energiach. Pozwala to ograniczyć wpływ tkanek miękkich otaczających kość na wynik pomiaru. Standardowo ocenia się odcinek lędźwiowy kręgosłupa oraz bliższy koniec kości udowej, a w określonych sytuacjach także przedramię lub całe ciało.
Dawka promieniowania podczas DXA jest bardzo mała i znacznie niższa niż w wielu rutynowych badaniach rentgenowskich. Niektóre aparaty umożliwiają również wykonanie bocznego obrazu kręgosłupa służącego do wykrywania złamań kręgów.
Najważniejsze wartości opisywane w wyniku to:
- BMD (ang. bone mineral density) – powierzchniowa gęstość mineralna kości, najczęściej wyrażana w g/cm²,
- BMC (ang. bone mineral content) – zawartość minerału kostnego, wyrażana w gramach,
- T-score – porównanie wyniku z wartością referencyjną dla zdrowych młodych dorosłych; stosowane przede wszystkim u kobiet po menopauzie oraz mężczyzn w wieku co najmniej 50 lat,
- Z-score – porównanie z osobami w podobnym wieku i tej samej płci; preferowane u młodszych dorosłych i dzieci.
Interpretacja wyniku zależy od wieku, płci, miejsca pomiaru i sytuacji klinicznej. U dzieci oraz młodszych dorosłych nie należy rozpoznawać osteoporozy wyłącznie na podstawie obniżonej wartości BMD.
Metody z użyciem fali ultradźwiękowej
W ilościowym badaniu ultradźwiękowym stosuje się głowice emitującą i odbiorczą umieszczone po przeciwnych stronach badanej kości. Najczęstszym miejscem pomiaru jest kość piętowa, ponieważ ma niewielką warstwę otaczających tkanek miękkich i dużą zawartość kości beleczkowej. Na przechodzenie fali wpływają gęstość i struktura przestrzenna kości.
W zależności od aparatu oznaczane mogą być między innymi:
- SOS (ang. speed of sound) – prędkość rozchodzenia się fali ultradźwiękowej,
- BUA (ang. broadband ultrasound attenuation) – szerokopasmowe tłumienie ultradźwięków,
- wskaźniki obliczane na podstawie SOS i BUA, służące do oceny właściwości kości.
Badanie ultradźwiękowe może pomagać w szacowaniu ryzyka złamania, ale jego wyniku nie należy traktować jako zamiennika centralnego DXA ani jako samodzielnej podstawy rozpoznania osteoporozy.
Czemu służy badanie?
DXA umożliwia wykrycie zmniejszonej gęstości mineralnej kości, rozpoznanie osteoporozy w odpowiednich grupach pacjentów i ocenę ryzyka złamań. Badanie wykorzystuje się również do monitorowania zmian BMD w czasie oraz oceny skuteczności leczenia, jeśli jego wynik może wpłynąć na dalsze postępowanie.
Centralne DXA pozwala wybiórczo ocenić gęstość kości w miejscach szczególnie istotnych dla ryzyka złamań, zwłaszcza w kręgosłupie lędźwiowym i biodrze. W wybranych aparatach można dodatkowo ocenić złamania trzonów kręgów. Pomiar całego ciała ma inne zastosowania i nie jest podstawową metodą rozpoznawania osteoporozy.
Wskazania do wykonania badania
W celu rozpoznania osteoporozy i oceny ryzyka złamań
- Kobiety w wieku 65 lat i starsze oraz młodsze kobiety po menopauzie, jeśli występują u nich czynniki ryzyka.
- Mężczyźni w wieku 70 lat i starsi oraz młodsi mężczyźni z czynnikami ryzyka utraty masy kostnej.
- Złamanie po urazie o małej energii albo podejrzenie złamania kręgu.
- Obraz osteopenii lub złamania stwierdzony w innym badaniu radiologicznym.
- Przedwczesna menopauza, hipogonadyzm lub inne zaburzenia hormonalne wpływające na kości.
- Długotrwałe unieruchomienie albo choroby wiążące się z utratą masy kostnej.
- Choroby metaboliczne kości, na przykład nadczynność przytarczyc.
- Zespoły złego wchłaniania oraz stany po niektórych operacjach żołądka lub jelita cienkiego.
- Reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekła choroba nerek i inne schorzenia zwiększające ryzyko osteoporozy.
- Przyjmowanie glikokortykosteroidów lub innych leków mogących obniżać gęstość kości.
W celu monitorowania leczenia osteoporozy
- Ocena zmian gęstości mineralnej kości podczas leczenia osteoporozy.
- Ocena pacjentów nieleczonych, u których wynik kolejnego badania może wpłynąć na decyzję o rozpoczęciu terapii.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Sposób przygotowania do badania
Badanie DXA nie wymaga pozostawania na czczo. Placówka może zalecić, aby przez 24 godziny przed badaniem nie przyjmować suplementów wapnia. Należy założyć wygodne ubranie bez metalowych zamków, klamer i ozdób w okolicy objętej pomiarem oraz zdjąć przedmioty, które mogłyby zakłócić obraz.
Trzeba poinformować personel o ciąży lub możliwości ciąży, a także o niedawno wykonanym badaniu z barytem, środkiem kontrastowym albo radioizotopem. W takiej sytuacji może być konieczne przełożenie DXA o kilka lub kilkanaście dni.
U dzieci badanie wykonuje się według odrębnych zasad interpretacji i tylko wtedy, gdy jego wynik może wpłynąć na postępowanie. DXA jest badaniem nieinwazyjnym i rutynowo nie wymaga znieczulenia; ważne jest jednak bezpieczne ułożenie dziecka i pozostanie nieruchomo przez czas pomiaru.
Opis badania
Metody z użyciem promieniowania jonizującego
Pacjent kładzie się zwykle na plecach na otwartym stole aparatu DXA (ryc. 9-4). Przed pomiarem należy usunąć z badanego obszaru duże metalowe przedmioty, na przykład monety, klamry lub biżuterię. Ramię skanera przesuwa się nad ciałem, nie dotykając pacjenta.
Podczas badania należy leżeć nieruchomo i wykonywać polecenia technika lub elektroradiologa. Przy niektórych pomiarach personel może poprosić o krótkie wstrzymanie oddechu. Wynik jest analizowany z uwzględnieniem jakości obrazu, miejsca pomiaru i właściwych danych referencyjnych.
Metody z użyciem fali ultradźwiękowej
Aparaty wykorzystujące falę ultradźwiękową są zwykle przystosowane do badania kości piętowej. Pacjent zdejmuje but i odzież lub przedmioty zasłaniające badaną okolicę, a następnie umieszcza stopę w komorze urządzenia i pozostaje nieruchomo podczas pomiaru.
W zależności od konstrukcji aparatu kontakt głowic ze stopą zapewnia żel albo płyn o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała. Po zakończeniu badania stopę można osuszyć, a wynik jest przekazywany w postaci wydruku lub opisu.
Czas
Badanie trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut. Dokładny czas zależy od liczby ocenianych obszarów i możliwości prawidłowego ułożenia pacjenta.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Wyniki wcześniejszych badań DXA i badań obrazowych kości.
- Ciążę lub możliwość ciąży w przypadku badania wykorzystującego promieniowanie rentgenowskie.
- Niedawne badanie z barytem, środkiem kontrastowym lub radioizotopem.
- Protezy bioder, implanty metalowe, przebyte złamania lub operacje w badanym obszarze.
- Trudność w położeniu się na plecach lub pozostaniu nieruchomo.
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Po standardowym badaniu DXA lub badaniu ultradźwiękowym można od razu wrócić do codziennych czynności. Nie są potrzebne szczególne zalecenia.
Możliwe powikłania po badaniu
Standardowe DXA jest badaniem nieinwazyjnym i nie powoduje typowych powikłań. Wykorzystuje jednak niewielką dawkę promieniowania jonizującego, dlatego każde badanie powinno mieć uzasadnienie medyczne, a personel należy poinformować o ciąży lub jej podejrzeniu. Badania DXA zwykle nie wykonuje się w ciąży, chyba że lekarz uzna je za niezbędne po indywidualnej ocenie korzyści i ryzyka.
Ilościowe badanie ultradźwiękowe nie wykorzystuje promieniowania jonizującego i nie wiąże się z jego ekspozycją. O możliwości oraz celowości wykonania konkretnego badania w ciąży decyduje lekarz.
Opracowano na podstawie:
dr n. med. Leszek Kalinowski
Osteodensytometria
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996