Test plam atramentowych Rorschacha polega na opisywaniu skojarzeń wywołanych przez dziesięć tablic z symetrycznymi plamami. Psycholog analizuje odpowiedzi według określonego systemu, by uzyskać informacje o sposobie spostrzegania, myślenia i funkcjonowania osoby badanej. Wynik może uzupełniać diagnozę psychologiczną, ale sam nie rozstrzyga o chorobie psychicznej ani poziomie inteligencji.
Nazwa zwyczajowa: test osobowości Rorschacha, test Rorschacha.
Uwaga! Przykład podany poniżej w opisie testu nie jest z niego bezpośrednio zaczerpnięty, ujmuje natomiast intencje twórcy testu i zasady badania.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Opisane poniżej założenia odnoszą się do psychoanalitycznej interpretacji testu Rorschacha. W tym ujęciu zakłada się, że bodźce oddziałujące na osobę są przez nią organizowane zależnie od specyficznych potrzeb, motywacji, wewnętrznych konfliktów i sposobów spostrzegania. Spostrzegający organizuje więc świat zewnętrzny tak, by wyrazić i zaspokoić swoje potrzeby, rozwiązać stany napięcia. Na sposób widzenia i organizowania świata wpływają też doświadczenia z przeszłości. Metoda ma w tym ujęciu służyć ocenie tak rozumianej osobowości badanego, ze szczególnym uwzględnieniem sposobów interpretowania różnego typu faktów i zdarzeń i włączania ich do własnego zakresu doświadczeń. Są to założenia teoretyczne, a nie pewne wnioski wynikające z dowolnego skojarzenia z plamą.
Czemu służy badanie?
Zestaw informacji uzyskiwanych za pomocą testu Rorschacha różni się zależnie od celu przeprowadzania badania. Ponieważ interpretacja testu we wszystkich możliwych aspektach może zająć osobie analizującej kilka godzin, zakres analizy dobiera się do celu diagnozy. Często metoda ta jest stosowana w celu weryfikacji hipotezy dotyczącej określonego aspektu funkcjonowania psychicznego badanego. Wtedy interpretacja dokonywana jest pod określonym kątem. Zakres i wiarygodność uzyskanych informacji zależą od zastosowanego systemu oceny, jego podstaw naukowych oraz kompetencji psychologa, a nie wyłącznie od jego orientacji teoretycznej.
W tradycyjnej interpretacji psychoanalitycznej za pomocą testu Rorschacha próbowano uzyskiwać informacje dotyczące: funkcjonowania ego osoby badanej (zdolności planowania, kontroli popędów, odporności na stres itp.), przeżywanych lęków i niepokojów oraz sposobów ich redukowania, zdolności do integrowania spostrzeganego otoczenia, stopnia, w jakim dana osoba w skuteczny i aktywny sposób radzi sobie z otoczeniem, sztywności spostrzegania, sposobów radzenia sobie z własnymi wewnętrznymi problemami i stopnia świadomości tych problemów, odraczania ujawniania przeżywanych emocji, tendencji do wyrażania swych pragnień i emocji w sposób społecznie akceptowany, zdolności społecznych, umiejętności rozwijania relacji interpersonalnych, kontaktów ze znaczącymi osobami z otoczenia osoby badanej, rozwinięcia życia wewnętrznego, introwersji i ekstrawersji, impulsywności, zdolności do krytycznego wglądu w siebie, szerokości zainteresowania innymi ludźmi i stopnia, w jakim dana osoba dąży do spełniania społecznie pożądanych standardów. Nie wszystkie takie interpretacje mają jednak jednakowe potwierdzenie w badaniach naukowych; nie należy traktować tej listy jako zakresu cech, które test zawsze wiarygodnie mierzy.
Poza informacjami na temat osobowości badanego niektóre wskaźniki testu mogą dostarczać informacji o procesach poznawczych. Test Rorschacha nie zastępuje jednak standaryzowanego testu inteligencji i nie pozwala na podstawie samej kreatywności odpowiedzi wiarygodnie zakwalifikować inteligencji jako poniżej przeciętnej, przeciętnej lub wysokiej.
W tradycyjnych interpretacjach formułowano także hipotezy na temat ambicji badanego, zdolności do racjonalnego myślenia, uogólniania, syntezy, rozwiązywania problemów, myślenia abstrakcyjnego i zainteresowania karierą zawodową. Takie wnioski wymagają oparcia na zweryfikowanych wskaźnikach i zestawienia z innymi danymi o osobie badanej.
Wynik badania może uzupełniać ocenę funkcjonowania psychicznego, ale nie stanowi samodzielnej podstawy rozpoznania schizofrenii, depresji ani zaburzeń lękowych. Rozpoznanie wymaga oceny objawów, wywiadu i innych danych klinicznych. Sama zgodność wyników dwóch testów psychologicznych nie przesądza o ostatecznej diagnozie.
Wskazania do wykonania badania
- Życzenie danej osoby, która wyraża zainteresowanie diagnozą funkcjonowania swojej osobowości. Badanie może stanowić element oceny pomagającej omówić z badanym obszary jego funkcjonowania i możliwości rozwoju.
- Ocena postępów prowadzonej psychoterapii.
- Diagnozowanie osobowości pacjenta na zlecenie psychologa lub lekarza prowadzącego.
- Uzupełnienie diagnostyki zaburzeń psychicznych; test nie pozwala samodzielnie ustalić ich rozpoznania ani przyczyn.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza lub psychologa.
Można poddać się badaniu na własne życzenie.
Sposób przygotowania do badania
Nie ma specjalnych zaleceń. Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań.
Test może być stosowany u dzieci, młodzieży i dorosłych, pod warunkiem doboru procedury i danych normatywnych odpowiednich do wieku. Trudności w widzeniu, rozumieniu poleceń lub przekazywaniu odpowiedzi, w tym związane z afazją, mogą uniemożliwiać standardowe wykonanie badania. O przydatności metody w danej sytuacji decyduje psycholog.
Opis badania
Przed przeprowadzeniem badania psycholog przeprowadza wywiad lub rozmowę psychologiczną.
Badanie odbywa się indywidualnie z psychologiem. Badanemu prezentowanych jest kolejno 10 kart, na których przedstawione są rysunki stworzone z plam atramentowych (np. ryc. 15-3).
Badany proszony jest o opowiedzenie, co widzi na każdym z tych obrazków. Nie ma odpowiedzi prawidłowych lub błędnych w takim sensie jak w zadaniu z jednym rozwiązaniem; nie ma przedstawionych na tablicach obrazów, które badany powinien odnaleźć. Odpowiedzi odzwierciedlają sposób spostrzegania badanego, ale ich analiza odbywa się według określonych zasad. Liczba odpowiedzi i sposób ich zbierania zależą od stosowanej procedury. Odpowiedzi przychodzące pacjentowi do głowy mogą wydawać się jemu samemu dziwne; dla psychologa ważne jest, aby badany przedstawiał swoje skojarzenia zgodnie z otrzymaną instrukcją.
W czasie badania psycholog zapisuje odpowiedzi pacjenta. Kiedy badany skończy opisywać tablice, psycholog prosi o doprecyzowanie, jakiej części tablicy dotyczy odpowiedź i co w plamie wywołało dane skojarzenie. Ma to na celu uniknięcie niedokładnego zrozumienia przez psychologa tego, co badany opisywał. Psycholog w czasie badania nie ocenia odpowiedzi ani nie ujawnia swoich interpretacji; może zadawać pytania wyjaśniające zgodnie z procedurą. Są to warunki niezbędne do niezakłóconego przebiegu badania.
Czas badania nie jest sztywno ograniczony i zależy od przebiegu badania oraz stosowanej procedury. Badanie bywa poprzedzane innym badaniem lub rozmową. Konieczne jest także zebranie informacji o osobie badanej i ogólnych danych o jej sytuacji życiowej.
Po badaniu psycholog przystępuje do interpretacji wyników, która może być zakończona tego samego dnia lub dopiero po kilku dniach, jeśli do dokładnej interpretacji konieczny jest ponowny wgląd w materiał. Psycholog korzysta z zasad oceny i danych normatywnych właściwych dla stosowanego systemu i wieku badanego. Dostępne są również systemy oceny z normami dla dzieci i młodzieży. Własne doświadczenie kliniczne nie zastępuje odpowiednich norm i zweryfikowanych zasad interpretacji.
Informacja zwrotna ma służyć dobru pacjenta i być przekazana językiem dla niego zrozumiałym. Osoba badana ma prawo do omówienia wniosków i zaleceń wynikających z badania. Zakres i sposób przekazywania informacji powinny uwzględniać cel diagnozy, potrzeby badanego i ograniczenia metody. Na prośbę badanego lub zleceniodawcy psycholog wystawia pisemną opinię psychologiczną.
Badanie trwa zwykle od 30 minut do 1 godziny; czas może się różnić zależnie od przebiegu badania.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Nie ma specjalnych zaleceń.
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Nie ma specjalnych zaleceń.
Możliwe powikłania po badaniu
Badanie nie wiąże się z powikłaniami fizycznymi.
Opracowano na podstawie:
mgr psych. Aleksandra Łuszczyńska-Cieślak,
mgr psych. Roman Cieślak
Test plam atramentowych Rorschacha
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996