Zgłębnikowanie żołądka polega na wprowadzeniu cienkiej sondy przez nos lub usta i pobraniu treści żołądkowej do analizy. Ten artykuł opisuje badanie wydzielania soku żołądkowego, wykonywane dziś rzadko, a nie zakładanie sondy do żywienia. Wyjaśnia przebieg badania, oznaczenia BAO, MAO i PAO oraz zasady przygotowania ustalane przez lekarza.
Nazwa zwyczajowa: sonda żołądkowa.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Badanie polega na wprowadzeniu (przez usta lub nos) specjalnego zgłębnika i pobraniu soku żołądkowego przez zassanie (ryc. 2-23). Pobrany materiał można poddać analizie biochemicznej, cytologicznej (ocena jakościowa i ilościowa komórek) oraz bakteriologicznej.
Czemu służy badanie?
Opisane badanie służy ocenie czynności wydzielniczej żołądka, która wyraża się między innymi produkcją kwasu solnego. W badaniu określane są: podstawowe wydzielanie kwasu solnego – BAO (z angielskiego Basal Acid Output), maksymalne i ewentualnie szczytowe wydzielanie kwasu solnego – MAO i PAO (z angielskiego Maximal Acid Output i Peak Acid Output). MAO i PAO ocenia się po podaniu substancji pobudzających wydzielanie soku żołądkowego. Analizę wydzielania kwasu żołądkowego wykonuje się obecnie rzadko.
Wskazania do wykonania badania
- Wybrane przypadki choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy opornej na leczenie farmakologiczne, po kwalifikacji przez lekarza.
- Ocena skuteczności chirurgicznego leczenia choroby wrzodowej polegającego na przecięciu gałęzi nerwu błędnego unerwiających żołądek, zwłaszcza przy nawrocie owrzodzenia.
- W zatruciach drogą doustną decyzja o pobraniu treści lub płukaniu żołądka wymaga odrębnej oceny lekarskiej. Płukanie żołądka nie jest rutynowym postępowaniem przy zatruciach i nie należy go utożsamiać z badaniem wydzielania kwasu. Jest przeciwwskazane m.in. po połknięciu substancji żrących.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Badania poprzedzające
Pacjent może mieć wcześniej wykonane badanie gastroskopowe, ewentualnie badanie radiologiczne górnego odcinka przewodu pokarmowego, zależnie od wskazań.
Sposób przygotowania do badania
Pacjent powinien być na czczo zgodnie z instrukcją pracowni. Ewentualne odstawienie leków i czas przerwy ustala lekarz prowadzący. Nie należy samodzielnie odstawiać wszystkich leków na 48 godzin przed badaniem.
Przy wprowadzaniu zgłębnika można zastosować znieczulenie miejscowe.
Opis badania
Pacjent do badania przyjmuje pozycję siedzącą. Badający może znieczulić gardło pacjenta środkiem znieczulającym w postaci aerozolu w celu zmniejszenia odruchu wymiotnego. Po kilku minutach badający wprowadza zgłębnik (zależnie od typu zgłębnika i warunków anatomicznych) przez usta albo przez nos do żołądka. Po opróżnieniu żołądka z zalegającej treści zbiera się sok żołądkowy produkowany w ciągu godziny przez odessanie – ta porcja służy do określenia BAO.
W klasycznych próbach pobudzenia wydzielania stosowano histaminę lub jej pochodne, pentagastrynę, a w niektórych testach insulinę. Wybór próby, preparatu i sposobu jego podania należy do lekarza; nie jest to rutynowy schemat współczesnego badania. Po pobudzeniu wydzielania sok zbiera się przez godzinę w czterech 15-minutowych porcjach – te porcje służą do określania MAO i PAO.
MAO oblicza się przez zsumowanie całkowitej ilości kwasu (objętość odessanego soku żołądkowego razy stężenie kwasu solnego), jaka została wydzielona w ciągu jednej godziny po podaniu środka pobudzającego wydzielanie. Wskaźnik ten wyraża się w mEq/godz. PAO oblicza się przez zsumowanie ilości kwasu wydzielonego w dwóch kolejnych 15-minutowych okresach o największym wydzielaniu i pomnożenie uzyskanej sumy przez 2, aby wyrazić wynik w mEq/godz. Bierze się pod uwagę ilość wydzielonego kwasu, a nie samo jego stężenie.
Wynik badania przekazywany jest w formie opisu z podanymi wartościami liczbowymi BAO, MAO i ewentualnie PAO.
Czas badania
Opisane badanie wydzielnicze trwa zwykle do 2,5 godziny.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem:
- Ciąża.
- Uczulenie na środki znieczulające (np. lignokainę).
- Choroby alergiczne (astma oskrzelowa, spastyczne zapalenie oskrzeli).
- Choroby układu krążenia (choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze).
- Cukrzyca.
W czasie badania:
- Wszelkie nagłe dolegliwości (np. ból, duszność, swędzenie skóry).
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Należy przestrzegać zaleceń personelu. Jeśli zastosowano znieczulenie gardła, nie należy jeść ani pić do ustąpienia jego działania i powrotu prawidłowego połykania.
Możliwe powikłania po badaniu
Powikłania samego badania wydzielania soku żołądkowego są rzadkie. W klasycznych próbach po podaniu histaminy lub jej pochodnych może pojawić się uczucie osłabienia, uderzenie krwi do głowy, ból głowy, osłabienie zależne od spadku ciśnienia tętniczego oraz skurcz oskrzeli wyrażający się dusznością. Po podaniu insuliny może wystąpić niepokój, drżenie rąk (kończyn), uczucie głodu i wzmożona potliwość. Objawy te należy od razu zgłosić personelowi; mogą wymagać leczenia, np. skurczu oskrzeli lub nadmiernego spadku ciśnienia tętniczego krwi.
Potrzebę powtórzenia badania, możliwość jego wykonania u dziecka lub kobiety w ciąży oraz bezpieczeństwo ewentualnej próby pobudzenia wydzielania ocenia lekarz indywidualnie.
Opracowano na podstawie: lek. med. Grzegorz Gołębiewski, „Zgłębnikowanie żołądka”, „Encyklopedia Badań Medycznych”, Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996.